Hà Tĩnh: Đánh thức nhà văn hóa cơ sở sau sáp nhập thôn
Huy động sức dân và đổi mới tư duy quản lý sau sáp nhập thôn, Hà Tĩnh đã đánh thức các nhà văn hóa cơ sở qua mô hình “Ngôi nhà trí tuệ”, “Điểm tiện ích số”...
Đợt sắp xếp đơn vị hành chính và sáp nhập thôn, tổ dân phố quy mô lớn trong năm 2026 đưa toàn tỉnh Hà Tĩnh từ 1.901 xuống còn 827 đầu mối. Sự thay đổi này tạo ra nghịch lý, nhiều nhà văn hóa trung tâm trở nên quá tải khi dân số tăng gấp 3 - 4 lần, trong khi hàng loạt thiết chế của các thôn cũ đứng trước nguy cơ bỏ hoang.

Nhà văn hóa trở thành điểm sinh hoạt cộng đồng cho nhiều thế hệ.
Thay vì chờ đợi ngân sách xây mới, các địa phương đã áp dụng phương châm “liệu cơm gắp mắm” để sắp xếp lại hạ tầng văn hóa. Tại xã Đức Quang, chính quyền đã điều chuyển trụ sở nhà văn hóa xã Đức Nhân cũ để cải tạo thành nhà văn hóa mới cho thôn Yên Thọ với gần 420 hộ dân.
Giải pháp này giúp địa phương tiết kiệm hàng tỷ đồng chi phí đầu tư và giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu chỗ hội họp.
Tương tự, ở thôn Hưng Thắng, xã Cẩm Hưng, ban cán sự thôn dồn trang thiết bị từ các điểm cũ về một mối, đồng thời mở rộng mái hiên và sân bãi để phục vụ hơn 2.000 nhân khẩu. Với những nhà văn hóa cũ ở xa trung tâm, người dân giữ lại làm điểm sinh hoạt cụm dân cư, sân bóng chuyền hơi hoặc trụ sở chi hội đoàn thể.
Nhờ đó, người cao tuổi và trẻ em có không gian vui chơi an toàn ngay tại chỗ mà không phải di chuyển xa vào buổi tối.
Song song với việc tối ưu hóa mặt bằng, Hà Tĩnh còn nâng chất hoạt động của các thiết chế văn hóa theo hướng đa năng và hiện đại. Bám sát Kế hoạch phát triển văn hóa đọc giai đoạn 2026 - 2030, nhiều thôn đã thoát khỏi lối mòn hội họp đơn thuần để trở thành trung tâm tri thức và dịch vụ công cấp cơ sở.
Ông Đoàn Văn Nhất, trú tại thôn Bắc Sơn, xã Thạch Hà chia sẻ: “Mô hình Nhà văn hóa cộng đồng - Ngôi nhà trí tuệ đã trở thành không gian sinh hoạt không thể thiếu cho người già và trẻ nhỏ. Sau giờ làm đồng, bà con tập trung về đây để đọc sách, tập thể thao, sinh hoạt văn nghệ, giúp thắt chặt tình làng nghĩa xóm”.

Nơi kết nối cộng đồng dân cư.
Điển hình là mô hình “Nhà văn hóa thôn - Điểm hỗ trợ dịch vụ công và các tiện ích số” ra mắt tại thôn Vĩnh Phú, xã Cẩm Xuyên vào tháng 10/2026.
Với hệ thống máy tính, máy in, internet tốc độ cao cùng sự túc trực của Tổ chuyển đổi số cộng đồng, nhà văn hóa trở thành nơi hỗ trợ hàng trăm lượt người dân mỗi tuần thực hiện dịch vụ công trực tuyến, kích hoạt định danh điện tử VNeID và đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử.
Bên cạnh hạ tầng số, mô hình “Nhà văn hóa cộng đồng - Ngôi nhà trí tuệ” tiếp tục khẳng định sức sống tại các xã Cẩm Xuyên, Vũ Quang, Thạch Hà.
Những tủ sách trên 2.000 bản kết nối dữ liệu với Thư viện tỉnh Hà Tĩnh, các lớp học tiếng Anh miễn phí cùng tiếng hát dân ca ví, giặm vang lên mỗi tối đã tạo nên đời sống tinh thần phong phú cho người dân nông thôn.
Chia sẻ về bí quyết duy trì hoạt động bền vững, anh Nguyễn Văn Hùng, cán bộ văn hóa cơ sở tại xã Cẩm Xuyên cho biết: “Trước đây, nỗi lo lớn nhất là xây nhà văn hóa xong rồi khóa cửa. Nay địa phương giao không gian cho các câu lạc bộ dân vũ, bóng chuyền hơi, ví giặm và tổ chuyển đổi số tự quản.
Khi người dân thực sự làm chủ và thụ hưởng, họ tự nguyện đóng góp quỹ duy trì điện nước, internet mà không cần trông chờ vào ngân sách”.

Việc phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm xây dựng đời sống văn hóa mới và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại Hà Tĩnh.
Để hoàn thiện các thiết chế đạt chuẩn diện tích từ 500 m² trở lên, đầy đủ dụng cụ thể thao ngoài trời, nguồn lực xã hội hóa đóng vai trò quyết định.
Theo Văn phòng Điều phối Nông thôn mới tỉnh, riêng hệ thống “Ngôi nhà trí tuệ” đã huy động được hơn 22 tỷ đồng từ nhân dân và con em xa quê (cao gấp 2,4 lần ngân sách tỉnh hỗ trợ), cùng hơn 20.000 đầu sách và hàng vạn ngày công hiến đất, chỉnh trang khuôn viên.
Ông Nguyễn Viết Trường, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh khẳng định: “Phát triển văn hóa, con người đang được đặt ở vị trí trung tâm, là sức mạnh nội sinh của tỉnh. Trong giai đoạn đến năm 2030, ngành sẽ tiếp tục tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế quản lý tài sản công sau sáp nhập và tham mưu đảm bảo mức chi tối thiểu 2% tổng ngân sách cho văn hóa.
Tỉnh đặt mục tiêu 100% xã, phường vận hành hiệu quả mô hình thiết chế văn hóa thông minh và duy trì câu lạc bộ dân ca ví, giặm, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của quê hương”.
Mục tiêu và định hướng của Hà Tĩnh đến năm 2030:
Phấn đấu đến năm 2030, 100% xã, phường đưa vào vận hành ít nhất 1 mô hình phát huy hiệu quả thiết chế văn hóa, thể thao; 90% thiết chế hoạt động thường xuyên, hiệu quả.
Hướng tới 60% người dân tập thể thao thường xuyên, 39% gia đình thể thao, trên 95% hộ gia đình đạt chuẩn văn hóa.
100% xã, phường có câu lạc bộ dân ca ví, giặm; nhân rộng các mô hình sáng tạo như “Nhà văn hóa thông minh - thư viện số”, đẩy mạnh số hóa di sản và huy động nguồn lực xã hội hóa.
Thực hiện mức chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu đạt 2% tổng chi ngân sách Nhà nước theo đúng định hướng chính sách.

