Hành trình sáng tạo một 'điểm tựa' nguồn cội

Ba nghệ sĩ Maj Trang Olson, Nguyễn Hồng Hưng và Thiền Zen (Paul Vân Thuyết) gặp nhau trong triển lãm “Maj Trang Olson: Đi tiếp con đường của cha” – cuộc hội ngộ của ba hành trình sáng tạo cùng chung một mạch nguồn gia đình.

Từ một mái nhà Hà Nội

Giữa phố cổ Hà Nội, ngôi nhà số 46 Trần Nhật Duật lưu giữ nhiều lớp ký ức của một gia đình nghệ thuật.

Đó từng là mái ấm của cố họa sĩ Hồng Vân. Từ không gian gia đình ấy, tình yêu hội họa và cái đẹp được trao truyền tới những người con. Nhưng thay vì bước lại con đường của người đi trước, mỗi người đã lựa chọn cho mình một hướng đi.

Nguyễn Hồng Hưng gắn bó với hội họa, điêu khắc, nghiên cứu và giáo dục nghệ thuật. Thiền Zen (Paul Vân Thuyết) đi qua nhiều địa hạt từ âm nhạc, điêu khắc đến hội họa và thi ca. Người em gái Maj Trang Olson rời Hà Nội sang Thụy Điển định cư từ năm 1990, dần hình thành một thế giới hội họa mang dấu ấn của cả ký ức Việt Nam và những trải nghiệm Bắc Âu.

Ba người con, ba cá tính, ba hành trình sáng tạo. Sau nhiều năm sống và làm nghề trong những không gian khác nhau, họ cùng trở về trong triển lãm “Maj Trang Olson: Đi tiếp con đường của cha”, diễn ra từ ngày 2 đến 6/10/2026 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội.

Tên gọi của triển lãm cũng gợi mở ý nghĩa của cuộc hội ngộ này: “Đi tiếp” không có nghĩa là “đi lại”. Đó là tiếp nhận những giá trị được trao truyền từ thế hệ trước, nhưng bằng trải nghiệm, tư duy và ngôn ngữ của chính mình để tạo ra những giá trị mới. Trong lời viết dành cho triển lãm, họa sĩ Lương Xuân Đoàn gọi cuộc gặp gỡ của ba nghệ sĩ là “một chữ tình kín đáo của ba người con yêu tạ ơn cha mình”. Một chữ “tình” giản dị nhưng cũng là sợi dây kết nối ba thế giới nghệ thuật tưởng như rất khác biệt. “Ba người con, ba hành trình, ba ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau. Nhưng những con đường ấy lại gặp nhau ở ký ức gia đình và tình yêu nghệ thuật được trao truyền từ người cha.”

Maj Trang Olson – đi xa để trở về

Trong hành trình nghệ thuật của Maj Trang Olson, Hà Nội luôn hiện diện như một miền ký ức. Một dấu mốc đặc biệt đến vào năm 1988, khi bà được danh họa Bùi Xuân Phái vẽ chân dung. Theo tư liệu của triển lãm, bức chân dung được thực hiện ngày 31/3/1988. Cuộc gặp ấy trở thành một ký ức đặc biệt theo Maj Trang Olson trong nhiều thập niên sau đó.

Năm 1990, bà sang Thụy Điển định cư. Từ những con phố Hà Nội quen thuộc, Maj Trang Olson bước vào một không gian văn hóa khác. Thiên nhiên Bắc Âu cùng tinh thần “Lagom” hướng đến sự vừa đủ, cân bằng, dần tác động đến cảm quan thẩm mỹ và cách bà nhìn nhận cuộc sống. Không đi theo con đường đào tạo mỹ thuật chính quy, Maj Trang Olson lựa chọn quá trình tự học và tự khám phá. Những chuyến đi đến các bảo tàng nghệ thuật lớn trên thế giới trở thành những “lớp học” đặc biệt, nơi bà tìm hiểu tác phẩm của Leonardo da Vinci, Vincent van Gogh, Pablo Picasso, Rembrandt, Claude Monet và nhiều tên tuổi lớn của lịch sử mỹ thuật. Nhưng càng đi xa, những hình ảnh của quê hương dường như càng trở nên rõ nét.

Trong tranh Maj Trang Olson, người xem bắt gặp mây trời, chim muông, hình ảnh người phụ nữ và những góc phố Hà Nội. Hiện thực không chỉ được tái hiện bằng những gì mắt nhìn thấy mà còn đi qua ký ức, thời gian và cảm xúc.

Đáng chú ý là tác phẩm “Cảm ơn được sống 2” (Thank you for being alive). Trong bức chân dung tự họa, hình ảnh chiếc áo đen với những họa tiết kỷ hà trắng tạo nên một dấu nối với chiếc áo Maj Trang từng mặc trong bức chân dung Bùi Xuân Phái vẽ bà năm 1988.

“Cảm ơn được sống 2” (Thank you for being alive), chân dung tự họa của Maj Trang Olson, sơn dầu trên toan, kích thước 70x110cm, năm 2024. Hình ảnh chiếc áo đen với họa tiết kỷ hà trắng gợi lại chiếc áo Maj Trang mặc trong bức chân dung do danh họa Bùi Xuân Phái vẽ ngày 31/3/1988.

Gần bốn thập niên sau khi trở thành nhân vật trong tranh của Bùi Xuân Phái, Maj Trang Olson tự nhìn lại mình bằng chính cây cọ của mình. Một người thiếu nữ Hà Nội năm nào và người nữ họa sĩ đã trải qua nhiều thập niên sống ở châu Âu được nối lại trong cùng một ký ức. Quá khứ không được sao chép, nó được tái tạo bằng trải nghiệm của hiện tại.

Theo tư liệu giới thiệu triển lãm, trong giai đoạn 2010-2025, Maj Trang Olson đã tổ chức 25 triển lãm tại Thụy Điển, Italy và Việt Nam. Năm 2024, bà được trao Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam”.

Nguyễn Hồng Hưng - từ hình khối đến tư duy thị giác

Nếu hội họa của Maj Trang Olson nghiêng về màu sắc, cảm xúc và ký ức. Nguyễn Hồng Hưng lại lựa chọn một con đường khác: hình khối, không gian và tư duy thị giác.

Nguyễn Hồng Hưng hoạt động tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1998, Ông tốt nghiệp Khoa Điêu khắc, Trường đại học Mỹ thuật Công nghiệp. Hành trình nghề nghiệp của ông là sự kết hợp giữa thực hành sáng tác, nghiên cứu và giáo dục nghệ thuật. Trong các tác phẩm hội họa và điêu khắc, Nguyễn Hồng Hưng dành nhiều sự quan tâm cho cấu trúc, hình thể và mối quan hệ giữa con người với không gian. Điều đó có thể nhận thấy trong tác phẩm “Người mẹ”. Hình tượng người phụ nữ được thể hiện bằng một ngôn ngữ tạo hình cô đọng. Những tỷ lệ cơ thể được biến đổi, bề mặt chất liệu được xử lý mạnh, khiến hình khối không đơn thuần mô tả một con người mà còn gợi ra những trạng thái cảm xúc.

Tác phẩm “Người mẹ” của điêu khắc gia Nguyễn Hồng Hưng, chất liệu ceramics, kích thước 24x36x73cm. Hình tượng người mẹ được thể hiện qua một cấu trúc tạo hình giàu biểu cảm.

Song song với sáng tác, Nguyễn Hồng Hưng dành nhiều năm cho nghiên cứu và giảng dạy. Ông từng giảng dạy tại một số trường đại học, góp phần đưa “Nguyên lý thị giác” vào môi trường đào tạo và là tác giả hai cuốn sách Nguyên lý Design thị giác và Bố cục thị giác.

Theo tư liệu giới thiệu triển lãm, ba tác phẩm của Nguyễn Hồng Hưng được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ở ông, sự tiếp nối vì thế không chỉ nằm trong những tác phẩm được tạo ra. Tri thức và kinh nghiệm sáng tạo còn được chuyển thành hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và trao truyền cho những thế hệ tiếp theo.

Thiền Zen – khi âm nhạc gặp điêu khắc

Một hành trình khác thuộc về Thiền Zen (Paul Vân Thuyết), sinh năm 1954 tại Hà Nội.

Ông từng là nhạc công violin trong Đoàn Ca múa Hà Tây, sau đó có thời gian giảng dạy tại Khoa Tạo dáng Công nghiệp, Viện Đại học Mở Hà Nội.

Từ âm nhạc, Thiền Zen bước sang điêu khắc, hội họa rồi thi ca.

Những trải nghiệm ở nhiều lĩnh vực tạo nên một thế giới sáng tạo mang tính giao thoa. Nhịp điệu của âm nhạc có thể gặp cấu trúc của điêu khắc; những suy tưởng có thể được chuyển hóa thành đường nét và hình khối.

Tác phẩm “Giai điệu dân ca” phần nào cho thấy sự giao thoa ấy.

“Giai điệu dân ca” của Thiền Zen (Paul Vân Thuyết), chất liệu đồng đúc nguyên khối, cao 90cm. Hình thể và nhạc cụ được cách điệu trong một cấu trúc tạo hình gợi liên tưởng đến sự gặp gỡ giữa âm nhạc và điêu khắc.

Theo tư liệu giới thiệu triển lãm, năm 2000, một tác phẩm điêu khắc đá trắng cao 5m của Thiền Zen được tuyển chọn trưng bày tại Công viên Điêu khắc Quốc tế Trường Xuân, Trung Quốc. Ông từng nhận Giải Ba tại Triển lãm Điêu khắc toàn quốc 10 năm năm 1993 và được trao Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam” năm 2006. Nếu Nguyễn Hồng Hưng đi sâu vào cấu trúc và tư duy thị giác, Thiền Zen đi qua những biên giới giữa các loại hình, còn Maj Trang Olson tìm kiếm sự tự do trong màu sắc, cảm xúc và ký ức.

Người gìn giữ ký ức

Bên cạnh ba nghệ sĩ, Bá Nghĩa – người con thứ sáu trong gia đình – là người lặng lẽ gìn giữ các tác phẩm của những người anh, chị qua nhiều năm. Với ông, mỗi bức tranh, pho tượng không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn lưu giữ ký ức về cha, về anh chị và mái nhà chung. Nếu Maj Trang, Hồng Hưng và Vân Thuyết tiếp nối mạch nguồn gia đình bằng sáng tạo, thì Bá Nghĩa góp phần để những giá trị ấy được gìn giữ và trao truyền qua thời gian.

Không ai giống ai và chính sự khác biệt ấy làm rõ hơn ý nghĩa của việc “đi tiếp”. Một “Lời Dâng Cha” bằng nghệ thuật Trong lời viết dành cho triển lãm, họa sĩ Lương Xuân Đoàn gọi cuộc hội ngộ này là một “Lời Dâng Cha”.

Ông nhìn thấy trong sáng tác của ba nghệ sĩ những ngôn ngữ khác biệt, từ siêu thực, biểu hiện, trừu tượng đến hiện thực. Nhưng phía sau những khác biệt về phong cách vẫn là một mạch tình cảm chung. Ba anh em từng đi qua những năm tháng khó khăn của một thời. Sau đó, cuộc sống đưa mỗi người về một hướng. Có người vào phương Nam, có người ở lại Hà Nội, có người đi hàng nghìn cây số đến Bắc Âu.

Khoảng cách địa lý có thể khiến những con đường xa nhau, nhưng không làm mất đi điểm tựa chung. Bởi vậy, khi tác phẩm của họ cùng xuất hiện trong một không gian triển lãm, đó không chỉ là cuộc gặp giữa ba cá tính sáng tạo. Đó còn là một cuộc trở về với gia đình, với Hà Nội, với ký ức, và với hình bóng người cha đã gieo những hạt mầm đầu tiên của tình yêu nghệ thuật.

“Đi tiếp không phải là bước lại dấu chân của người đi trước. Đó là biết mình đến từ đâu, mang theo những giá trị đã được trao truyền và bằng chính đôi chân của mình mở ra con đường mới.”

Có lẽ ý nghĩa của triển lãm nằm ngay trong hai chữ “đi tiếp”. Đi tiếp không phải bước lại dấu chân của thế hệ trước, mà là nhận biết mình đến từ đâu, gìn giữ những giá trị đã nuôi dưỡng mình và từ đó tìm ra tiếng nói riêng.

Từ mái nhà số 46 Trần Nhật Duật, ba người con của cố họa sĩ Hồng Vân đã đi theo những con đường khác nhau: người gắn bó với phương Nam, người đi qua nhiều địa hạt nghệ thuật, người rời Hà Nội tới Thụy Điển. Nhiều năm sau, những hành trình ấy lại gặp nhau bằng nghệ thuật.

Họa sĩ Lương Xuân Đoàn gọi cuộc hội ngộ ấy là một “Lời Dâng Cha”. Lời dâng được viết bằng tranh, tượng, bằng những năm tháng lao động sáng tạo và bằng chính hành trình sống của những người con.

Từ một điểm tựa nguồn cội, ba hành trình vẫn đang được nối dài – bằng con đường của chính mỗi nghệ sĩ.