Hiến mô, tạng ở trẻ em: Làm thế nào bảo đảm sự tự nguyện thực chất?

Ngày 21/10/2026, Bộ Y tế trình Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trong đó đề xuất mở rộng các trường hợp người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến mô, tạng theo những điều kiện chặt chẽ.

Trả lời Tạp chí Trẻ em Việt Nam, ông Đặng Hoa Nam - nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam nhận định, đây đề xuất mang ý nghĩa nhân văn, mở thêm cơ hội cứu sống người bệnh, nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề cần cân nhắc về quyền trẻ em, sự tự nguyện và nguy cơ bị ép buộc. Làm thế nào để hài hòa mục tiêu cứu người với nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ?

Ông Đặng Hoa Nam - nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam. Ảnh: Hằng Nguyễn

Cần bổ sung chuyên gia tâm lý và quyền trẻ em vào cơ chế đánh giá độc lập

Dự thảo luật đã đề cập cơ chế đánh giá độc lập khi xem xét việc hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi. Theo ông, cần hoàn thiện cơ chế này thế nào để bảo đảm nguyện vọng của trẻ thực sự tự nguyện, không chịu áp lực từ gia đình?

Ông Đặng Hoa Nam: Dự thảo đã quy định thành lập hội đồng chuyên môn đánh giá điều kiện y tế của người hiến, trong đó những người trực tiếp lấy mô, tạng hoặc thực hiện phẫu thuật không được tham gia hội đồng. Đây là nguyên tắc cần thiết, nhưng theo tôi, vẫn chưa đủ nếu nhìn từ góc độ quyền trẻ em.

Bên cạnh chuyên gia y tế, cần có các chuyên gia tâm lý, tham vấn, công tác xã hội và quyền trẻ em tham gia đánh giá. Họ cần trực tiếp gặp gỡ, trò chuyện với trẻ để xác định nguyện vọng có thực sự tự nguyện hay chịu áp lực từ cha mẹ, người thân hoặc người có ảnh hưởng đến trẻ. 

Điều quan trọng không chỉ là trẻ có đủ điều kiện y tế để hiến mô, tạng, mà còn phải bảo đảm tiếng nói của trẻ được lắng nghe thực chất, không chỉ dừng ở sự đồng ý trên hình thức.

Quyền từ chối và lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu

Nếu trẻ và cha mẹ đồng ý hiến mô, tạng nhưng việc hiến tặng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý hoặc sự phát triển lâu dài của trẻ, cần xử lý thế nào, thưa ông?

Ông Đặng Hoa Nam: Nguyên tắc xuyên suốt phải là bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ. Sự đồng ý của trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ rất quan trọng, nhưng không thể là căn cứ duy nhất để quyết định việc hiến tặng.

Nếu đánh giá chuyên môn cho thấy việc hiến mô có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc sự phát triển của trẻ, cần cân nhắc và có biện pháp bảo vệ phù hợp; nếu không bảo đảm an toàn, phải dừng việc hiến tặng, kể cả khi trẻ và gia đình đồng ý. Tương tự, nếu trẻ bị tổn thương tâm lý, chịu áp lực hoặc chưa hiểu rõ vấn đề, cần kịp thời đánh giá và bảo vệ trẻ.

Trẻ cũng cần được bảo đảm quyền rút lại sự đồng ý khi việc hiến tặng chưa được thực hiện. Tôn trọng ý kiến của trẻ không chỉ là ghi nhận sự đồng ý ban đầu, mà còn phải tôn trọng việc trẻ thay đổi quyết định. Mục tiêu cứu người không thể đặt cao hơn sức khỏe, sự an toàn và lợi ích tốt nhất của chính trẻ hiến tặng.

Ngăn chặn ép buộc, thao túng tâm lý và trục lợi từ trẻ em

Theo ông, cần có cơ chế pháp lý nào để ngăn ngừa nguy cơ trẻ bị ép buộc, thao túng tâm lý hoặc bị lợi dụng vì mục đích kinh tế?

Ông Đặng Hoa Nam: Cần đồng bộ pháp luật về hiến, lấy, ghép mô, tạng với pháp luật hình sự và các quy định phòng, chống mua bán người, bảo đảm các hành vi mua bán mô, tạng, trục lợi hoặc mua bán người nhằm lấy mô, tạng được ngăn chặn và xử lý nghiêm. Đồng thời, cần rà soát các quy định hình sự để bảo đảm tính răn đe và xem xét đầy đủ tính chất dễ bị tổn thương của trẻ em.

Nguy cơ không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế mà còn ở sự ép buộc, thao túng trong quan hệ gia đình. Do phụ thuộc về tình cảm và kinh tế, trẻ có thể đồng ý vì muốn làm hài lòng người thân hoặc cảm thấy mình có nghĩa vụ phải hy sinh.

Vì vậy, cần có quy trình xác minh sự tự nguyện thực chất, không chỉ dựa vào lời xác nhận của trẻ hay chữ ký của người giám hộ. Các văn bản hướng dẫn cũng cần quy định rõ tiêu chuẩn, quy trình để kịp thời phát hiện và ngăn chặn việc lợi dụng trẻ.

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hàng chục bệnh nhân chờ ghép tạng. Ảnh minh họa: VTC

Tăng cường giám sát và phát huy vai trò của các tổ chức xã hội

Theo ông, cần làm gì để bảo đảm các quy định bảo vệ quyền trẻ em được thực thi hiệu quả?

Ông Đặng Hoa Nam: Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát trong toàn bộ quá trình thực hiện việc hiến, lấy, ghép mô, tạng ở người dưới 18 tuổi. Pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng cần có cơ chế giám sát hiệu quả để kịp thời phát hiện, ngăn chặn những nguy cơ xâm phạm quyền trẻ em.

Đặc biệt, tôi muốn nhấn mạnh vai trò giám sát của các tổ chức xã hội, nhất là Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam. Hội có đội ngũ chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực như pháp luật, y tế, tâm lý, văn hóa và công tác xã hội. Sự tham gia của Hội có ý nghĩa quan trọng trong việc giám sát quá trình thực thi chính sách, phát hiện những bất cập và kiến nghị các giải pháp nhằm bảo đảm quyền, lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Theo tôi, cần phát huy vai trò của Hội cùng các tổ chức có chức năng bảo vệ quyền trẻ em ngay từ quá trình xây dựng chính sách đến giám sát thực hiện. Đồng thời, phải xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức và cá nhân liên quan, bảo đảm các quy định bảo vệ trẻ em được thực hiện nghiêm túc trên thực tế.

Hiến mô, tạng là hành động nhân đạo, có thể mang lại cơ hội sống cho người bệnh. Nhưng mục tiêu nhân đạo ấy phải luôn đi cùng trách nhiệm bảo vệ người hiến, đặc biệt là trẻ em. Trong mọi trường hợp, quyền, sức khỏe, sự an toàn và lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu.

Trân trọng cảm ơn ông!