Hiện vật còn kể tiếp - Bài 1: Những dấu tích không được phép thất lạc

Từ những dấu tích còn lại của người lính, câu chuyện về hiện vật vẫn tiếp tục được mở ra. Không phải mọi thông tin đều có thể được nhận diện ngay khi hiện vật được tìm thấy; không phải giá trị của một hiện vật luôn được bộc lộ đầy đủ ở thời điểm nó được thu thập. Nhưng bằng việc giữ lại, nghiên cứu và đặt chúng trong mối liên hệ với những nguồn tư liệu khác, những gì còn sót lại của chiến tranh vẫn có thể tiếp tục lên tiếng, góp phần trả lại tên tuổi cho người đã hy sinh và làm đầy hơn những trang lịch sử còn bỏ ngỏ… đang được đội ngũ cán bộ, nhân viên Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam ngày đêm lưu giữ và dày công nghiên cứu. Với công tác bảo tàng, giữ gìn những dấu tích ấy đồng nghĩa với giữ lại những nguồn tư liệu không thể thay thế về con người và lịch sử quân sự.

Bài 1: Những dấu tích không được phép thất lạc

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, hàng vạn hài cốt liệt sĩ vẫn chưa được tìm thấy, hàng trăm nghìn ngôi mộ chưa xác định được danh tính. Trong hành trình đi tìm đồng đội nằm lại trên các chiến trường xưa, cùng với hài cốt, những di vật còn sót lại cũng được thu thập, bảo quản và xác minh. Một mảnh giấy, một dòng chữ, một ký hiệu đơn vị hay một vật dụng cá nhân có thể chứa đựng thông tin về người đã hy sinh. Điều đó đặt ra một yêu cầu với công tác bảo tàng: Những dấu tích còn lại của người lính phải được giữ lại đầy đủ để thông tin không bị thất lạc theo thời gian.

Những di vật còn lại mang giá trị thông tin về liệt sĩ

Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày đất nước thống nhất, cả nước đã tìm kiếm, quy tập được hơn 1 triệu hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy và gần 300.000 ngôi mộ chưa xác định được danh tính. Trước yêu cầu đẩy nhanh công tác “Đền ơn đáp nghĩa”, "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" được triển khai trên phạm vi toàn quốc, huy động nhiều lực lượng, kết hợp tìm kiếm, quy tập với giám định ADN, số hóa hồ sơ và khai thác các nguồn tư liệu lịch sử.

Trong hệ thống thông tin phục vụ hành trình tìm lại tên người lính, những di vật được phát hiện cùng hài cốt có một vị trí riêng. Khác với mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, di vật có thể trực tiếp mang theo những dấu hiệu gắn với một cá nhân hoặc đơn vị: Tên, quê quán, ký hiệu đơn vị, chữ viết, hình ảnh, giấy tờ, vật dụng cá nhân... Đây có thể là những đầu mối quan trọng để tiếp tục xác minh, nhất là đối với những trường hợp đã mất nhiều thập kỷ và hồ sơ còn thiếu thông tin.

Những di vật được phát hiện trong quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nguồn thông tin quan trọng phục vụ xác minh danh tính liệt sĩ. Ảnh: Báo QĐND 

Nổi bật trong công tác tìm kiếm liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng (TP Hồ Chí Minh), cùng với hàng trăm hài cốt liệt sĩ được quy tập, lực lượng làm nhiệm vụ còn phát hiện nhiều di vật gồm giấy tờ quân nhân, lược, ví, bút, chai dầu gió và các vật dụng sinh hoạt khác. Tại Đồng Nai, trong quá trình tìm kiếm các hố chôn tập thể, những cây bút có khắc tên, chiếc lược còn dấu khắc, ví da lưu ảnh chân dung hay bức ảnh tập thể đã phai màu cũng được phát hiện và lưu giữ để tiếp tục xác minh.

Ở chiến trường, đó là những vật dụng gắn với đời sống và chiến đấu của người lính. Nhưng khi được phát hiện sau hàng chục năm, chúng trở thành những nguồn thông tin có thể giúp nối lại những phần còn thiếu của một hồ sơ. Một dòng chữ viết tay còn đọc được, một ký hiệu đơn vị trên vật dụng, vài dòng ghi chép trong cuốn sổ tay hay một mảnh giấy ghi tên người lính đều có thể trở thành đầu mối để đối chiếu với hồ sơ quân nhân, tài liệu lưu trữ, bản đồ, tài liệu của đơn vị và các nguồn thông tin khác.

Các di vật được lực lượng chức năng tìm thấy trong quá trình khai quật lấy mẫu hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Báo QĐND 

Một trong những câu chuyện được dư luận biết đến gần đây là hành trình xác minh danh tính liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Từ mảnh giấy ghi tên Huỳnh Văn Quên; cùng ký hiệu đơn vị 962 được tìm thấy bên hài cốt, các cơ quan chức năng đã lần theo hồ sơ lưu trữ, xác minh thân nhân, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và làm rõ những khác biệt về thông tin trong giấy báo tử cũng như Bằng Tổ quốc ghi công. Sau gần 60 năm, danh tính liệt sĩ được xác nhận; những di vật tìm thấy cùng hài cốt cũng trở về với người thân.

Có thể thấy, trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, mỗi di vật được phát hiện đều cần được coi trọng như một nguồn thông tin. Giá trị của nó không nằm đơn thuần ở bản thân vật thể, mà ở những dấu hiệu và thông tin có thể được khai thác để xác minh con người, đơn vị, địa bàn và hoàn cảnh hy sinh.

 Di vật được tìm thấy cùng bộ hài cốt được cho là của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên.

Vì thế, công việc không dừng lại ở việc tìm thấy hài cốt. Những di vật đi cùng cũng cần được thu thập, phân loại, bảo quản và ghi nhận đầy đủ thông tin về nơi, hoàn cảnh phát hiện. Nếu một dấu chữ bị mất, một tờ giấy bị hư hỏng hoặc nguồn gốc của hiện vật không được ghi nhận, một phần thông tin có thể mất theo. Ngược lại, nếu được giữ gìn đúng cách, những dấu tích ấy có thể tiếp tục được nghiên cứu khi xuất hiện thêm hồ sơ, nhân chứng hoặc thông tin từ thân nhân.

Từ di vật của người lính đến nguồn tư liệu bảo tàng

Di vật được phát hiện trong quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ cũng từ đó có mối liên hệ trực tiếp với công tác bảo tàng. Tại hiện trường, một mảnh giấy, cuốn sổ, tấm ảnh hay vật dụng cá nhân có thể là đầu mối phục vụ xác minh danh tính. Khi được đưa về bảo tàng, những di vật ấy tiếp tục được bảo quản, nghiên cứu và bổ sung thông tin, để những dữ liệu còn lại về người lính không bị thất lạc theo thời gian.

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tiếp nhận di vật (Ảnh chụp tại lễ tiếp nhận hiện vật của cựu tù Côn Đảo Phan Thị Bé Tư hồi tháng 3-2026). Ảnh: ĐỨC ANH 

Đối với người làm công tác bảo tàng, việc tiếp nhận một hiện vật như vậy không có nghĩa là câu chuyện về nó đã hoàn tất. Điều cần làm tiếp theo là xác định, ghi nhận và làm rõ những thông tin mà hiện vật đang mang theo; đồng thời giữ nguyên những dấu tích vật chất có thể phục vụ nghiên cứu về sau. Một hiện vật có thể chưa trả lời được ngay câu hỏi về chủ nhân, đơn vị hay hoàn cảnh hy sinh, nhưng thông tin trên đó vẫn cần được bảo toàn để có thể tiếp tục khai thác khi có thêm nguồn tư liệu.

Mỗi hiện vật có thể phản ánh đời sống, chiến đấu của bộ đội qua từng thời kỳ; đồng thời lưu giữ những dấu hiệu liên quan đến con người, đơn vị, địa bàn hoạt động và bối cảnh lịch sử. Những thông tin đó được nghiên cứu, kiểm chứng và bổ sung trong quá trình tiếp cận các nguồn tư liệu liên quan. Với những di vật gắn với hài cốt liệt sĩ, yêu cầu ấy càng có ý nghĩa. Bởi đằng sau một vật dụng tưởng như nhỏ bé có thể là thông tin về một người lính mà gia đình đã chờ đợi hàng chục năm; có thể là một đầu mối về đơn vị từng chiến đấu ở một địa bàn; cũng có thể là một chi tiết góp phần làm rõ một sự kiện lịch sử.

Di vật sau khi được đưa về bảo tàng sẽ tiếp tục được bảo quản, nghiên cứu và bổ sung thông tin. Ảnh: LÊ TRANG 

Vì vậy, từ hiện trường tìm kiếm đến không gian bảo tàng, di vật không kết thúc vai trò khi được phát hiện mà tiếp tục được lưu giữ để thông tin không bị mất đi, được nghiên cứu để những dữ liệu còn rời rạc có cơ hội được kết nối và được bảo tồn như một phần của di sản quân sự. Đây chính là ý nghĩa của việc bảo tồn những dấu tích còn lại của người lính trong công tác bảo tàng và cũng là điểm khởi đầu để nhìn sâu hơn vào cách những người làm bảo tàng nghiên cứu, giải mã hiện vật.

Di vật đi cùng hài cốt liệt sĩ là một phần thông tin của người đã hy sinh. Việc thu thập, bảo quản và nghiên cứu những dấu tích ấy vì thế không phải là công việc phía sau của hành trình tìm kiếm, quy tập, mà là yêu cầu để những thông tin còn lại về người lính được giữ gìn đầy đủ, lâu dài. Khi được bảo tồn đúng cách, một mảnh giấy, tấm ảnh, vật dụng cá nhân hay dấu hiệu trên hiện vật vẫn có thể trở thành nguồn tư liệu phục vụ xác minh danh tính, bổ sung hồ sơ và làm rõ những khoảng trống của lịch sử.