Hiệu ứng 'thay tướng, đổi vận': Huyền thoại hay sự thật?

Thay tướng giữa dòng luôn là canh bạc với các CLB

Hiệu ứng "thay tướng, đổi vận"

Chúng ta đều từng thấy kịch bản quen thuộc: một HLV bị sa thải, người mới được đưa về, đội bóng bỗng “bừng tỉnh”, và gần như ngay lập tức, sự thay đổi trên băng ghế chỉ đạo được ca ngợi như một quyết định xuất thần.

Hãy nhìn MU kể từ khi Michael Carrick thay Ruben Amorim cách đây một tháng. Một tập thể từng trôi dạt bỗng tìm lại tinh thần đoàn kết. Khán giả nhà - vốn cau có và chán chường vài tuần trước - giờ lại cổ vũ đội bóng rời sân. Đột nhiên, Old Trafford trở thành nơi vui vẻ trở lại.

Đó, ngắn gọn, chính là điều Tottenham Hotspur hy vọng sẽ xảy ra với Igor Tudor, và Nottingham Forest kỳ vọng ở Vitor Pereira, sau khi hai CLB “gieo xúc xắc” cho 12 vòng cuối cùng của Ngoại hạng Anh 2025-26.

Spurs và Forest đang ở trong vùng nguy hiểm, có nguy cơ cảm nhận rõ hơi lạnh của cuộc chiến trụ hạng. Cả hai bổ nhiệm HLV mới với hy vọng chỉ cần một cú bật đủ tốt là có thể leo lên bờ an toàn. Và bài học lịch sử - được hậu thuẫn bởi nhiều năm dữ liệu - cho thấy khả năng cải thiện là “có nhiều hơn không”, chí ít nếu xét theo điểm số.

Trong 5 mùa gần nhất ở hạng đấu cao nhất nước Anh, có 35 lần thay HLV (không tính giai đoạn tạm quyền, hoặc những người cầm đội dưới 5 trận). Số liệu của Opta cho thấy: 77% trường hợp chứng kiến điểm trung bình mỗi trận (PPG) tăng trong 5 trận kế tiếp. Chỉ 7 HLV mới trong giai đoạn đó có PPG 5 trận đầu thấp hơn mức trung bình của đội ở mùa giải ấy trước khi họ đến.

Bảng điểm trung bình trước và sau của các CLB mỗi khi thay HLV giữa mùa giải

Hai trong số bảy trường hợp là Nathan Jones và Ivan Juric ở Southampton. Những cái tên còn lại: Graham Potter tại West Ham, Frank Lampard ở Everton, Roberto De Zerbi tại Brighton, Ange Postecoglou ở Forest và Rob Edwards tại Wolves. Cộng lại, họ chỉ có 3 chiến thắng trong 35 trận - tức sức bật gần như bằng không (công bằng mà nói, Potter từng giành 11 điểm trong 5 trận đầu khi thay Thomas Tuchel tại Chelsea).

Ở chiều ngược lại, PPG của Oliver Glasner trong 5 trận đầu dẫn Crystal Palace đúng bằng những gì đội bóng đạt được trước đó, và có bảy trường hợp khác mà mức chênh lệch nhỏ đến mức gọi là “đổi vận” cũng hơi gượng. Chẳng hạn Ruud van Nistelrooy kiếm 0,8 điểm ở 5 trận đầu tại Leicester, so với 0,77 điểm thời Steve Cooper.

Dù vậy, tổng thể vẫn có khá nhiều CLB hưởng lợi từ hiệu ứng thay HLV giữa mùa giải - trong đó có 6 trường hợp mức cải thiện hơn 1 điểm/trận. Cùng với Carrick, những cú bật mạnh nhất kể từ đầu mùa 2021-22 còn có Liam Rosenior (Chelsea), David Moyes (Everton), Unai Emery (Aston Villa) và Gary O’Neil (Bournemouth).

Vậy có thể thống nhất rằng hiệu ứng "thay tướng, đổi vận" là có thật hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: CÓ. Nhưng cũng cần nhớ rằng trong 27 HLV có PPG tăng, thì đến mốc 10 trận, mức trung bình đã tụt lại ở 16 trường hợp. Nói cách khác: tuần trăng mật của các HLV mới thường không kéo dài lâu.

Thiếu ổn định

Twenty First Group - một công ty tư vấn dữ liệu thể thao - gần đây xuất bản cuốn sách ROIFC (Return On Investment Football Club) đào sâu chủ đề này. Một tiêu đề chương thậm chí viết thẳng: “Hiệu ứng HLV mới khiến bạn mất hàng triệu. Mà chẳng được gì.”

Dữ liệu của họ cho thấy: trong 6 trận trước khi bị sa thải, các đội liên quan chỉ trung bình 0,9 điểm/trận, nhưng xét theo mức trình diễn, họ “đáng ra” phải được khoảng 1,1 điểm/trận.

“Họ đã không gặp may,” hai đồng tác giả Tony Pilch và Omar Chaudhuri viết. “HLV mới sau đó giành 1,2 điểm/trận trong 6 trận đầu - một cú bật rõ ràng, nhưng gần như hoàn toàn có thể giải thích bằng chính mức trình diễn đã tồn tại trước khi thay đổi. Sự cải thiện không nằm ở ‘làn gió mới’ trong phòng thay đồ, mà là kết quả cuối cùng cũng bắt kịp những gì đội hình vốn có thể tạo ra.

“Vài tháng sau, cú bật chững lại và hiệu ứng ròng tiến về gần bằng 0. Thế nhưng các CLB vẫn trả hàng triệu cho tiền đền bù, phí ký hợp đồng và gói thôi việc - đổi lại thứ về bản chất chỉ là nhiễu thống kê được khoác áo ‘hành động quyết đoán’.”

Dẫu vậy, các đội có thể vẫn xem đó là cái giá đáng trả nếu, chẳng hạn, Tudor tạo ra một cuộc hồi sinh ngắn ở Tottenham (hạng 16), hoặc Pereira làm được với Forest (hạng 17) điều ông từng làm ở Wolves khi đến giữa mùa trước. Dù mang tính “ăn xổi”, chỉ cần cải thiện trong thời gian ngắn cũng có thể đủ để cứu một - hoặc cả hai - khỏi rớt hạng. Và ở giai đoạn này của mùa giải, hẳn họ sẵn sàng chấp nhận, nhất là khi cái giá rơi khỏi Ngoại hạng Anh là khổng lồ.

Cả hai CLB đều từng hưởng lợi từ “cú bật” trong quá khứ - đặc biệt là Spurs, đội có đủ trải nghiệm để khẳng định rằng việc đổi HLV thường “có cửa” phát huy tác dụng.

Tottenham đang chờ đợi Tudor tạo ra "phép màu"

Antonio Conte từng có chuỗi 9 trận bất bại tại Ngoại hạng Anh sau khi Tottenham sa thải Nuno Espirito Santo năm 2021 (trước đó, Spurs thua 5/7 trận). Tim Sherwood thắng 7/10 trận đầu sau khi thay Andre Villas-Boas năm 2013. Hoặc nhìn Harry Redknapp: ông giành 16 điểm/8 trận đầu năm 2008, khi tiếp quản một đội chỉ có 2 điểm/8 trận dưới thời Juande Ramos.

“Nếu tôi đến Tottenham vào thời điểm khác, có thể việc chinh phục người hâm mộ sẽ khó hơn,” Redknapp viết trong tự truyện. “Nhưng khi ấy đội bét bảng, chính những khán giả đó đòi thay đổi và chúng tôi trở thành ‘đội quân xanh-trắng của Harry Redknapp’ ngay từ đầu. Nghe có vẻ vụn vặt, nhưng tin tôi đi, khi CĐV đồng lòng đứng sau đội, cầu thủ sẽ bớt áp lực đi rất nhiều.”

Canh bạc con người

Với Forest, “cú bật” của Steve Cooper mùa 2021-22 đưa họ từ vùng rớt hạng Championship tháng 9… lên thẳng vé thăng hạng sau đó 8 tháng. Nuno cũng tạo hiệu ứng tích cực khi thay Cooper tháng 12/2023. Và cả Sean Dyche (vừa bị sa thải) cũng từng có - sau khi Postecoglou, người kế nhiệm Nuno hồi tháng 9, chứng minh rằng quy trình này không hề chắc thắng: ông không thắng nổi trận nào trong 39 ngày dẫn dắt đội bóng mới.

“Nó phụ thuộc vào HLV,” Keith Wyness - một nhà quản trị bóng đá giàu kinh nghiệm từng làm CEO ở Villa, Everton và Aberdeen - nói. “Nếu HLV mới đến và muốn thay đổi sơ đồ chiến thuật mà không có sự đồng thuận từ nhóm cầu thủ trụ cột, tôi không nghĩ bạn sẽ thấy ‘cú bật’ đáng kể.

“Ngược lại, bạn sẽ thấy cú bật nếu HLV mới có kỹ năng quản trị con người tốt hơn, thực sự kéo được cầu thủ đi cùng mình. Quan trọng là chinh phục trái tim và khối óc, hiểu vấn đề nằm ở đâu dưới thời ban huấn luyện cũ.

“Những hiệu ứng thành công nhất đến từ kỹ năng quản trị con người và thấu hiểu, chứ không phải cố áp đặt một phong cách chơi mới.”

Nói cách khác, đừng làm như Postecoglou ở Forest: cố gắng tái phát minh cách đội bóng phải chơi.

Nottingham thảm bại vì không hiểu Postecoglou?

“Tôi đoán ông ấy không tạo được sự đồng thuận,” Wyness nói. “Những HLV chịu khó hiểu vấn đề trước, rồi giải quyết từng bước, mới có cơ hội tạo ra ‘hiệu ứng đổi HLV’.”

Chính dưới thời Wyness ở Villa, Steve Bruce được chọn thay Roberto Di Matteo vào tháng 10/2016. Di Matteo được bổ nhiệm mùa hè đó nhưng chỉ thắng 1/11 trận đầu ở Championship. Bruce lập tức giúp Villa có chuỗi 7 trận bất bại, gồm 4 chiến thắng.

“Steve hiểu điểm yếu của giai đoạn trước,” Wyness nói. “Ông ấy khiến cầu thủ tin tưởng và làm theo. Ông ấy đánh giá tình hình, tạo nền tảng để thay đổi, và đã làm được. Ông ấy ổn định đội, chúng tôi cải thiện, và mùa sau vào tới chung kết play-off.”

Tuy nhiên, Wyness cũng biết mọi chuyện có thể đi theo hướng ngược lại: “Tôi từng thấy nó không hiệu quả ở Aberdeen, khi một HLV mới (Steve Paterson năm 2002) đến và cố áp đặt khác biệt chiến thuật, thiếu kỹ năng quản trị con người, và cuối cùng tệ hơn.”

Những yếu tố tác động

Lời khuyên từ Twenty First Group - trong ROIFC - là các CLB nên đánh giá chỉ số trình diễn trước khi tiếp tục đổi HLV. “Nếu số liệu cho thấy đó là vận rủi hơn là quản lý kém,” Pilch và Chaudhuri viết, “hãy cho thời gian cơ hội sửa chữa điều mà may rủi tạm thời che lấp.”

Dĩ nhiên, còn nhiều yếu tố khác phải tính đến: chấn thương, hoặc thậm chí lịch thi đấu. Đúng là nhìn vào việc Pereira khởi đầu khiêm tốn ở Wolves (6 điểm/12 trận trong tháng 12 và tháng 1), rồi sau đó là chuỗi 6 trận thắng liên tiếp vào mùa xuân, có vẻ rất ấn tượng. Nhưng bối cảnh bổ sung là: trong chuỗi ấy, đối thủ của Wolves chiếm 6/7 vị trí cuối của Ngoại hạng Anh khi mùa giải khép lại.

“Bạn cũng nên phân tích xem có bao nhiêu cầu thủ sẽ hết hợp đồng cuối mùa và đang đá để kiếm hợp đồng mới,” Wyness bổ sung. “Rất nhiều yếu tố có thể tác động. Nếu không thì ai cũng sẽ thay HLV mỗi khi đội sảy chân. Mọi chuyện không đơn giản như thế.”

Một số chuyên gia dữ liệu khác thì nhắc đến khả năng “thiên kiến xác nhận”: người ta nhớ rõ những lần đổi HLV giữa mùa giúp đội bóng thoát khủng hoảng, còn những lần thất bại thì… không nhớ nhiều.

Chẳng hạn Roy Hodgson. Bạn có thể nhớ đến chuỗi trận bùng nổ của Crystal Palace khi ông thay Patrick Vieira tháng 3/2023 sau chuỗi 12 trận không thắng ở giải VĐQG. Nhưng bạn có nhớ mùa trước đó ở Watford, khi ông đến giữa mùa với một đội đua trụ hạng và không thể cứu họ khỏi rớt hạng?

“Đổi HLV thành công hay không là trò xổ số,” Hodgson nói với The Times năm ngoái.

Nhưng thực ra, điều đó không đúng hoàn toàn.

Xác suất “dễ thở” hơn xổ số rất nhiều - và ở giai đoạn này của mùa Ngoại hạng Anh, chỉ một cú bật nhỏ thôi cũng có thể mang ý nghĩa cực lớn.

A Phi