Hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em, ngăn chặn lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi

Chiều 2/11, tiếp tục chương trình làm việc tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận về dự án Luật Luật sư (sửa đổi) và dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi).

Cần quan tâm nguyện vọng của cả trẻ em dưới 7 tuổi

Góp ý vào dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), đại biểu Dương Minh Ánh (Đoàn Hà Nội) đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý một số quy định liên quan đến trách nhiệm của cơ sở trợ giúp xã hội, điều kiện của người nhận con nuôi, sự đồng ý của trẻ em và người làm công tác xã hội trong hoạt động nuôi con nuôi.

Về trách nhiệm của cơ sở trợ giúp xã hội tại Điều 11 dự thảo luật, đại biểu cho rằng quy định giao cơ sở trợ giúp xã hội thực hiện việc giải quyết cho trẻ em làm con nuôi tại khoản 2 chưa thống nhất với khoản 2 Điều 3 của dự thảo luật, trong đó xác định việc giải quyết nuôi con nuôi là quy trình pháp lý do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Trong khi đó, cơ sở trợ giúp xã hội bao gồm cả cơ sở ngoài công lập, không phải là cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Đại biểu Dương Minh Ánh đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý một số quy định.

Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 11 quy định cơ sở trợ giúp xã hội định kỳ rà soát, đánh giá tình trạng, nhu cầu và lợi ích tốt nhất của trẻ em để đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, chuyển trẻ em có nhu cầu được làm con nuôi sang hình thức nuôi con nuôi, nhưng chưa xác định thời gian, chu kỳ rà soát cụ thể. Trong khi đó, Luật Trẻ em quy định việc rà soát danh sách trẻ em tại cơ sở trợ giúp xã hội được thực hiện định kỳ 6 tháng một lần.

Do vậy, đại biểu đề nghị chỉnh lý khoản 2 Điều 11 theo hướng cơ sở trợ giúp xã hội lập hồ sơ, cung cấp thông tin về trẻ em và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền trong quá trình giải quyết việc nuôi con nuôi; đồng thời bổ sung quy định về thời gian, chu kỳ rà soát tại khoản 1 để thống nhất với Luật Trẻ em.

Đối với điều kiện của người nhận con nuôi tại Điều 14, đại biểu Dương Minh Ánh cho rằng dự thảo luật đã quy định những trường hợp không được nhận con nuôi, trong đó có người đang chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc hoặc cơ sở cai nghiện. Tuy nhiên, dự thảo chưa quy định điều kiện đối với trường hợp người bị xử lý vi phạm hành chính về hành vi xâm hại trẻ em nhưng chưa đến mức bị kết án theo quy định tại điểm d khoản 3 điều này.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp.

Theo đại biểu, đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến sự an toàn của trẻ em trong môi trường gia đình mới và đã được Luật Trẻ em quy định đối với hoạt động chăm sóc thay thế tại điểm a và điểm c khoản 2 Điều 63. Vì vậy, cần bổ sung các điều kiện này để bảo đảm điều kiện nhận nuôi con nuôi không thấp hơn điều kiện nhận chăm sóc thay thế theo Luật Trẻ em.

Về yêu cầu đối với sự đồng ý cho làm con nuôi tại Điều 21, đại biểu tán thành việc chỉnh lý điều luật nhưng đề nghị quan tâm đến nguyện vọng của trẻ em dưới 7 tuổi. Theo đại biểu, quy định tại khoản 1 dự thảo luật mới chỉ đề cập việc lấy ý kiến của trẻ em từ đủ 7 tuổi trở lên, chưa thể hiện yêu cầu xem xét ý kiến, nguyện vọng của trẻ em dưới 7 tuổi tùy theo độ tuổi và mức độ trưởng thành theo quy định tại khoản 3 Điều 60 và Điều 34 Luật Trẻ em. Do đó, cần nghiên cứu chỉnh lý để bảo đảm sự thống nhất giữa các quy định pháp luật.

Cần thiết lập các chốt kiểm soát để ngăn chặn nguy cơ mua bán, bóc lột trẻ em

Cũng góp ý vào dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn TP Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, việc nhận con nuôi là để mở ra một mái ấm cho trẻ em, không thể để thủ tục nhân văn ấy trở thành cánh cửa cho hành vi mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ em.

Đại biểu đánh giá cao dự thảo mới nhất đã bổ sung các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, xác minh trẻ bị bỏ rơi và bảo vệ trẻ khi hủy quyết định nuôi con nuôi. Tuy nhiên, với lĩnh vực liên quan trực tiếp đến thân thể, nhân thân và tương lai của trẻ em, đại biểu cho rằng cần thiết kế thêm cơ chế phát hiện nguy cơ trước khi trẻ được giao nhận, đưa ra khỏi nơi cư trú hoặc rơi vào tay người có mục đích bất hợp pháp.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, việc nhận con nuôi là để mở ra một mái ấm cho trẻ em, không thể để thủ tục nhân văn ấy trở thành cánh cửa cho hành vi mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ em.

Đại biểu nhấn mạnh, không nên suy diễn rằng mọi trường hợp nhận nuôi đều có nguy cơ bị lợi dụng, nhưng pháp luật phải lường trước kịch bản xấu nhất, bởi hậu quả đối với một đứa trẻ có thể không khắc phục được.

Trước hết, về nguyên tắc giải quyết việc nuôi con nuôi, đại biểu cho rằng dự thảo đã nêu nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em nhưng chưa yêu cầu mỗi vụ việc phải có hồ sơ đánh giá cụ thể. Vì vậy, đề nghị bổ sung quy định về nghĩa vụ lập báo cáo đánh giá trẻ em và phương án chăm sóc.

Theo đại biểu, báo cáo tối thiểu phải bao gồm hoàn cảnh, nhu cầu, ý kiến của trẻ, người thân đã được xác minh, hỗ trợ đã cung cấp cho gia đình gốc, các phương án chăm sóc khác đã được xem xét, lý do từng phương án không phù hợp và căn cứ lựa chọn hình thức nhận nuôi.

Đối với trường hợp nhận nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, hồ sơ cần ghi nhận rõ kết quả tìm kiếm gia đình phù hợp tại Việt Nam và thời hạn tìm kiếm hợp lý. Đại biểu nhấn mạnh, nguyên tắc bổ trợ của Công ước La Hay không chỉ là thứ tự ưu tiên mang tính trừu tượng, mà cơ quan giải quyết phải có căn cứ chứng minh đã xem xét thực chất khả năng bố trí trẻ em trong nước.

Thứ hai, về các hành vi bị nghiêm cấm, đại biểu đề nghị bổ sung rõ hành vi lợi dụng việc cho, nhận con nuôi để tuyển mộ, chuyển giao, tiếp nhận, vận chuyển hoặc đưa trẻ em đi nhằm mục đích mua bán người, bóc lột hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể. Đồng thời, nghiêm cấm việc gắn nhận con nuôi với yêu cầu hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể hoặc bất kỳ can thiệp y tế trái pháp luật nào.

Thứ ba, về điều kiện của người nhận con nuôi, đại biểu đề nghị quy định rõ người đã bị kết án về tội mua bán người, mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người không được nhận con nuôi. Việc thẩm tra phải áp dụng đối với cả hai người trong cặp vợ chồng và những người có vai trò thực tế trong việc chăm sóc trẻ.

Thứ tư, đại biểu cho rằng yêu cầu xác minh không nên chỉ giới hạn ở trường hợp trẻ bị bỏ rơi mà cần xác minh nguồn gốc, danh tính, người thân và sự tự nguyện trong mọi trường hợp có dấu hiệu bất thường.

Đại biểu phân tích, nếu hồ sơ thiếu nhất quán, có môi giới thúc ép, có khoản tiền không minh bạch, yêu cầu đưa trẻ đi gấp hoặc đặt điều kiện liên quan đến can thiệp y tế, cơ quan có thẩm quyền phải tạm dừng việc giao nhận, bảo đảm an toàn cho trẻ và chuyển thông tin cho cơ quan bảo vệ trẻ em, Công an và ngành y tế để xác minh.

Về hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi, đại biểu đề nghị phải bảo đảm khi phát hiện sai phạm, trẻ được bảo vệ ngay nhưng không bị đẩy vào khoảng trống chăm sóc. Cần có nơi ở an toàn, người chăm sóc, hỗ trợ tâm lý và cơ chế xem xét độc lập.

“Trẻ không thể phải gánh hậu quả từ hành vi của người lớn hay sai sót của cơ quan giải quyết hồ sơ”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.

Theo đại biểu, những yêu cầu này không nhằm tạo thêm giấy tờ cho mọi gia đình mà là các chốt kiểm soát do cơ quan quản lý nhà nước thực hiện, tập trung vào những trường hợp có rủi ro. Hồ sơ điện tử và dữ liệu sẵn có cần được khai thác, không bắt người dân phải nộp đi nộp lại.

Đại biểu cho rằng, một bộ hồ sơ có thể bị làm giả, một quyết định có thể bị lợi dụng. Nhưng nếu pháp luật buộc phải xác minh độc lập, nhận diện dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời thì có thể chặn đứng nguy cơ trước khi trẻ em bị tổn hại. Đây phải là tiêu chuẩn bảo vệ của Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi)