Hoàn thiện 'lá chắn' pháp lý, bảo vệ nạn nhân bị bạo lực gia đình

Những con số "biết nói"

Theo các chuyên gia, bạo lực gia đình không chỉ gây tổn thương cho nạn nhân mà còn bào mòn sự bền vững của gia đình, tế bào nền tảng của xã hội. Những hệ lụy này không dễ nhìn thấy ngay, nhưng âm ỉ và kéo dài.

Theo thống kê từ Tòa án nhân dân tối cao, bạo lực gia đình đang là nguyên nhân chiếm tỷ trọng áp đảo trong các vụ việc ly hôn. Cụ thể, trong giai đoạn từ 1/7/2023 đến 30/4/2025, các tòa án trên cả nước đã giải quyết 368.702 vụ việc ly hôn, trong đó có tới 341.692 vụ, tương đương 92,7%, được xác định có nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp từ bạo lực gia đình.

Tuyên truyền phòng, chống bạo lực gia đình với hình thức sân khấu hóa sinh động, dễ tiếp cận. Ảnh: Thùy Trang

Qua thực tiễn xét xử, các hành vi bạo lực được ghi nhận khá phổ biến, bao gồm bạo lực thể chất như đánh đập, ngược đãi; bạo lực tinh thần như đe dọa, xúc phạm, cô lập; cùng với các hành vi liên quan như lạm dụng rượu bia, chất kích thích, cờ bạc, ngoại tình - những yếu tố thường xuyên dẫn đến bạo hành trong đời sống hôn nhân.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu xác định căn cứ pháp lý cho ly hôn. Tòa án nhân dân tối cao chỉ ra rằng, các khái niệm như "tình trạng trầm trọng" hay "mục đích hôn nhân không đạt được" trong pháp luật hiện hành vẫn mang tính khái quát. Điều này khiến Thẩm phán gặp khó khăn khi lượng hóa hành vi bạo lực và đánh giá chứng cứ trong từng vụ việc cụ thể.

Để khắc phục, Tòa án nhân dân tối cao kiến nghị, cần hướng dẫn rõ ràng hơn, coi các hành vi bạo lực gia đình là căn cứ trực tiếp để giải quyết ly hôn. Với bạo lực thể chất, đó là những hành vi đánh đập, ngược đãi diễn ra thường xuyên, gây tổn hại danh dự hoặc thương tích dù chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Với bạo lực tinh thần, việc chửi bới, sỉ nhục, xâm phạm danh dự, uy tín lặp đi lặp lại cũng cần được nhìn nhận như một căn cứ đủ mạnh để chấm dứt quan hệ hôn nhân.

Tuy nhiên, từ góc nhìn bảo vệ nạn nhân, Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cho rằng, khó khăn lớn nhất vẫn là chứng minh. Các dạng bạo lực tinh thần, kinh tế hay tình dục thường không để lại dấu vết cụ thể, trong khi việc đánh giá chủ yếu dựa vào biểu hiện bên ngoài. Điều này khiến mức độ tổn thương thực sự của nạn nhân nhiều khi chưa được phản ánh đầy đủ trong hồ sơ vụ việc.

Trao "đặc quyền" để bảo vệ người bị bạo lực gia đình

Đặt nạn nhân vào vị trí trung tâm, nhiều kiến nghị mang tính nhân văn đã được đưa ra. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đề xuất, xây dựng một quy trình tố tụng đặc biệt, cho phép rút ngắn thời gian giải quyết ly hôn đối với nạn nhân bạo lực gia đình. Cùng với đó là việc giảm gánh nặng chứng minh cho người bị hại và tăng trách nhiệm chủ động xác minh của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Ở một hướng tiếp cận khác, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề xuất cơ chế bảo vệ từ xa đối với những nạn nhân yếu thế nhất. Theo đó, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em và Hội Liên hiệp Phụ nữ có thể được trao quyền yêu cầu tòa án giải quyết ly hôn trong trường hợp nạn nhân mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác khiến họ không thể nhận thức, làm chủ hành vi, trong khi vẫn đang bị bạo hành nghiêm trọng. Cơ chế này nhằm ngăn chặn việc nạn nhân bị "mắc kẹt" trong một cuộc hôn nhân đầy bạo lực mà không có khả năng tự bảo vệ.

Nhiều chuyên gia cũng đề xuất, cần quy định rõ, người có hành vi bạo lực gia đình sẽ không được trực tiếp nuôi con khi ly hôn. Đây không chỉ là biện pháp răn đe đối với người gây bạo lực, mà quan trọng hơn là cách bảo vệ môi trường sống an toàn cho trẻ em - những người dễ bị tổn thương nhất trong các gia đình đổ vỡ.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, công tác phòng, chống bạo lực gia đình cũng cần những công cụ mới. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu ban hành Nghị định về Cơ sở dữ liệu quốc gia phòng, chống bạo lực gia đình. Việc kết nối dữ liệu giữa các ngành tư pháp, công an và an sinh xã hội được kỳ vọng sẽ giúp theo dõi sát tình hình, can thiệp kịp thời và dự báo xu hướng bạo lực một cách hiệu quả hơn.

Song song với đó, không ít ý kiến kiến nghị, Luật Hôn nhân và Gia đình cần quy định bắt buộc các lớp học tiền hôn nhân và chứng chỉ tiền hôn nhân. Việc trang bị kiến thức về kỹ năng giải quyết mâu thuẫn và phòng ngừa bạo lực ngay từ đầu được xem là giải pháp gốc rễ, giúp các cặp đôi chuẩn bị tốt hơn trước khi bước vào đời sống gia đình.

Đỗ Quyên