Hoàn thiện pháp luật về hiến, ghép tạng: Hài hoà quyền tự quyết và lợi ích cộng đồng

Đại biểu Trần Thị Hoa Ry, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi luật nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, tạo điều kiện phát triển kỹ thuật y học hiện đại, mở rộng cơ hội cứu chữa người bệnh và lan toả giá trị nhân đạo của hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Đại biểu đánh giá cao việc dự thảo luật đã bổ sung nhiều quy định quan trọng về hiến tạng sau chết tuần hoàn, ghép tạng đổi chéo, điều phối quốc gia và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia.

Tuy nhiên, đây là lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quyền con người, tính mạng, sức khỏe và các vấn đề đạo đức xã hội. Do đó, các quy định cần được thiết kế chặt chẽ, minh bạch, khả thi, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động hiến, ghép tạng, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Từ thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện chính sách, đại biểu Trần Thị Hoa Ry, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, tập trung góp ý 2 vấn đề.

Làm rõ giá trị pháp lý của việc đăng ký hiến tạng khi còn sống

Đối với quy định tại Điều 20 về điều kiện lấy bộ phận cơ thể ở người đã chết não hoặc chết tuần hoàn, đại biểu Trần Thị Hoa Ry cho rằng cần tiếp tục làm rõ giá trị pháp lý của việc đăng ký hiến bộ phận cơ thể và phạm vi quyền quyết định của người đại diện.

Theo khoản 1 Điều 20 của dự thảo, người từ đủ 18 tuổi đã đăng ký hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn vẫn phải có văn bản đồng ý của người đại diện. Đại biểu nhận định, việc đăng ký hiến là sự thể hiện ý chí tự nguyện của một người đối với cơ thể mình khi còn sống.

Vì vậy, nếu đã đăng ký hợp pháp nhưng việc hiến vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào sự đồng ý của người đại diện thì cần xác định rõ giá trị pháp lý của nguyện vọng hiến và phạm vi quyền quyết định của gia đình.

Nếu không quy định rõ, có thể phát sinh hai hệ quả: quyền tự quyết của người hiến chưa được bảo đảm đầy đủ; đồng thời, cơ sở y tế gặp khó khăn khi thực hiện do có ý kiến khác nhau giữa các thành viên gia đình.

Tuy nhiên, đại biểu cũng nhấn mạnh không thể xem nhẹ vai trò của gia đình, bởi việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết còn liên quan đến phong tục, tập quán, tín ngưỡng và tình cảm của thân nhân người hiến.

Do vậy, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng cơ chế pháp lý hài hoà giữa quyền tự quyết của người hiến, quyền và lợi ích hợp pháp của gia đình với yêu cầu tổ chức thực hiện trong thực tiễn.

Từ phân tích trên, đại biểu đề nghị sửa đổi khoản 1 Điều 20 theo hướng: Đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên đã đăng ký hiến hoặc có văn bản thể hiện nguyện vọng hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn hợp pháp, việc lấy bộ phận cơ thể được thực hiện trên cơ sở tôn trọng ý chí tự nguyện của người hiến. Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có trách nhiệm xác minh tính hợp pháp của nguyện vọng hiến, thông báo và phối hợp với người đại diện theo trình tự, thủ tục do Chính phủ quy định.

Trường hợp có tranh chấp về tính xác thực của nguyện vọng hiến thì chưa thực hiện việc lấy bộ phận cơ thể cho đến khi được xác minh, giải quyết theo quy định.

Đại biểu cũng đề nghị Ban soạn thảo làm rõ khái niệm người đại diện của gia đình, xác định cụ thể chủ thể có thẩm quyền tham gia ý kiến, nhằm tránh cách hiểu và áp dụng khác nhau trong quá trình thực hiện.

Theo đại biểu, quy định theo hướng này không chỉ làm rõ giá trị pháp lý của việc đăng ký hiến mà còn tạo cơ sở để cơ quan có thẩm quyền xây dựng quy trình xác minh, phối hợp với gia đình và xử lý những tình huống phát sinh.

Đây cũng là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin của người dân, bảo đảm nghĩa cử hiến tạng được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, hợp pháp và minh bạch.

Phân bổ nguồn tạng hiến phải công bằng, khách quan, dựa trên tiêu chí y học

Một nội dung khác được đại biểu Trần Thị Hoa Ry đặc biệt quan tâm là thứ tự ưu tiên trong điều phối bộ phận cơ thể người quy định tại điểm đ khoản 3 Điều 28 của dự thảo luật.

Đại biểu nhất trí với chủ trương điều phối bộ phận cơ thể người thống nhất trên phạm vi toàn quốc thông qua cơ sở dữ liệu quốc gia, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn tạng hiến.

Tuy nhiên, đối với quy định về tiêu chí ưu tiên người bệnh thuộc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo cân nhắc kỹ.

Theo đại biểu, việc ghi nhận đóng góp của cơ sở y tế trong phát hiện, vận động và duy trì nguồn hiến là cần thiết. Tuy nhiên, nếu xem đây là một tiêu chí ưu tiên độc lập trong phân bổ nguồn tạng thì có thể dẫn đến sự thiếu khách quan về cơ hội tiếp cận giữa người bệnh đang chờ ghép tại các cơ sở y tế khác nhau.

Nguồn tạng hiến là nguồn lực y tế đặc biệt quý giá, được hình thành từ nghĩa cử nhân đạo. Việc phân bổ phải dựa trên các tiêu chí chuyên môn khách quan, bảo đảm công bằng giữa những người bệnh có nhu cầu ghép tạng, không để nơi đăng ký chờ ghép hoặc điều kiện của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trở thành yếu tố làm ảnh hưởng đến cơ hội được cứu chữa.

Đại biểu cũng lưu ý, dự thảo luật đã liệt kê các nhóm ưu tiên nhưng cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa mức độ cấp cứu, khả năng tương thích về y học, thời gian chờ ghép và hiệu quả dự kiến của ca ghép. Nếu thiếu các quy định cụ thể, việc áp dụng có thể không thống nhất, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát.

Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị sửa đổi khoản 3 Điều 28 theo hướng xác định thứ tự ưu tiên điều phối bộ phận cơ thể người dựa trên mức độ cấp cứu, mức độ tương thích về y học, khả năng thành công của việc ghép, thời gian chờ ghép và các trường hợp ưu tiên đặc biệt theo quy định của pháp luật.

Đặc biệt, việc xác định thứ tự ưu tiên phải bảo đảm công bằng, khách quan, minh bạch, không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, nơi cư trú hoặc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh nơi người bệnh đăng ký chờ ghép. Các tiêu chí và quyết định điều phối phải được ghi nhận trên cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm khả năng kiểm tra, giám sát.

Nhấn mạnh ý nghĩa của vấn đề, đại biểu cho rằng, minh bạch trong điều phối không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là yếu tố quyết định niềm tin của người dân đối với hệ thống hiến, ghép tạng. Khi người dân tin tưởng rằng nguồn tạng hiến được phân bổ công bằng, đúng người, đúng nhu cầu và dựa trên các tiêu chí y học khách quan, nghĩa cử hiến tạng sẽ có thêm điều kiện lan toả mạnh mẽ trong cộng đồng.

Hai nhóm ý kiến của đại biểu Trần Thị Hoa Ry tập trung vào những vấn đề cốt lõi trong quá trình hoàn thiện dự thảo luật: tôn trọng ý chí tự nguyện của người hiến, hài hoà quyền lợi của gia đình và bảo đảm công bằng cho người bệnh trong tiếp cận nguồn tạng hiến.

Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật lập pháp mà còn thể hiện tính nhân văn, trách nhiệm và sự công bằng của chính sách trong lĩnh vực y tế, góp phần củng cố niềm tin xã hội đối với hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người./.