Hội nghị thượng đỉnh Nga-châu Phi lần thứ ba: Những chuyển động mới

Hội nghị thượng đỉnh Nga-châu Phi lần thứ ba diễn ra trong hai ngày 28–29/10 tại Moscow. (Nguồn: Bộ Ngoại giao Nga)

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng phức tạp, Nga cần củng cố mạng lưới đối tác và mở rộng không gian đối ngoại, trong khi các quốc gia châu Phi cũng muốn tận dụng quan hệ với Moscow để đa dạng hóa lựa chọn hợp tác, nâng cao vị thế và quyền tự chủ. Với đại diện của 48 trong tổng số 54 nước châu Phi tham dự, trong đó có 22 nguyên thủ quốc gia, hội nghị cho thấy sức hút của quan hệ này cũng như vai trò ngày càng chủ động của châu Phi trong các vấn đề toàn cầu.

Từ đối thoại đến hợp tác

Một trong những kết quả đáng chú ý của hội nghị là việc thông qua ba văn kiện, gồm Tuyên bố chung của Hội nghị thượng đỉnh, Tuyên bố về hợp tác trong lĩnh vực ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) dân sự và Kế hoạch hành động của Diễn đàn Đối tác Nga-châu Phi giai đoạn 2027-2029.

Đáng chú ý, ngày 28/10, Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi (AU) Mahmoud Ali Youssouf và Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov ký Kế hoạch hành động giữa hai bên, xác định khuôn khổ hợp tác trong 19 lĩnh vực, từ đối thoại chính trị, phối hợp tại Liên hợp quốc, gìn giữ hòa bình, chống khủng bố đến khoa học - công nghệ, AI, năng lượng, nông nghiệp, y tế, giáo dục, thương mại và đầu tư.

Đây là dấu hiệu cho thấy quan hệ Nga-châu Phi đang hướng tới cơ chế phối hợp có tính hệ thống hơn, vượt ra ngoài những lĩnh vực hợp tác truyền thống.

Về kinh tế, Tổng thống Vladimir Putin cho biết, kim ngạch thương mại Nga-châu Phi đã vượt 27 tỷ USD năm 2025, tăng khoảng 1,5 lần so với thời điểm diễn ra hội nghị lần thứ hai tại Saint Petersburg năm 2023. Nga tiếp tục là nhà cung cấp ngũ cốc và phân bón quan trọng cho lục địa này. Hợp tác còn mở rộng sang năng lượng, khai khoáng, công nghiệp, giao thông và đào tạo nhân lực. Hiện có gần 40.000 sinh viên châu Phi đang theo học tại Nga. Moscow cũng có các thỏa thuận hợp tác quân sự và kỹ thuật quân sự với 45 quốc gia trên lục địa.

Tuy nhiên, điều các nước châu Phi mong muốn không chỉ là mở rộng thương mại hay tiếp nhận hàng hóa, mà còn là thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ, phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao năng lực sản xuất. Tại hội nghị, Tổng thống Burundi Évariste Ndayishimiye nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ những cam kết chính trị sang các chương trình hợp tác cụ thể, tạo ra giá trị kinh tế và xã hội thiết thực cho người dân.

Thông điệp này cũng đặt ra thước đo đối với quan hệ đối tác Nga-châu Phi: Các văn kiện và cam kết cần được chuyển hóa thành dự án có hiệu quả, giúp các quốc gia sở tại tạo việc làm, nâng cao năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Châu Phi chủ động định hình quan hệ quốc tế

Nếu chỉ nhìn hội nghị từ góc độ quan hệ song phương, sẽ khó nhận thấy hết ý nghĩa địa chính trị của sự kiện. Điểm đáng chú ý hơn là các quốc gia châu Phi đang muốn chuyển từ vị thế đối tượng hợp tác và cạnh tranh ảnh hưởng thành chủ thể có tiếng nói trong quá trình hoạch định những quyết sách toàn cầu.

Với 54 quốc gia thành viên Liên hợp quốc, dân số gần 1,6 tỷ người và nguồn tài nguyên phong phú, châu Phi sở hữu tiềm năng ngày càng lớn đối với kinh tế thế giới. Tuy nhiên, lục địa này vẫn chưa có đại diện thường trực tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc – cơ quan giữ vai trò trung tâm trong duy trì hòa bình và an ninh quốc tế.

Phát biểu tại hội nghị ngày 29/10, Tổng thống Kenya William Ruto cho rằng, trật tự quốc tế cần phản ánh thực tế hiện nay, trong đó châu Phi phải có vị trí tương xứng với quy mô dân số và vai trò của lục địa này. Tổng thống Putin cũng ủng hộ tăng cường đại diện của châu Phi tại Hội đồng Bảo an.

Chủ tịch Ủy ban AU Mahmoud Ali Youssouf cũng nhắc lại lập trường lâu nay của tổ chức này về việc dành cho châu Phi ít nhất hai ghế thường trực và năm ghế không thường trực tại Hội đồng Bảo an, theo tinh thần Đồng thuận Ezulwini và Tuyên bố Sirte, với đầy đủ quyền tương ứng. Tuy nhiên, tiến trình cải cách vẫn gặp nhiều trở ngại do khác biệt lợi ích giữa các nhóm quốc gia và các thành viên thường trực hiện nay.

Không chỉ dừng ở cải cách các thiết chế chính trị, châu Phi còn muốn có tiếng nói lớn hơn trong hệ thống tài chính quốc tế, cải thiện khả năng tiếp cận vốn và thúc đẩy chế biến sâu tài nguyên ngay trên lục địa, thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô. Những yêu cầu này cho thấy khát vọng nâng cao vị thế quốc tế gắn liền với nhu cầu tự chủ kinh tế và phát triển của chính các quốc gia châu Phi.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất mong muốn xây dựng trật tự đa cực với việc hình thành những khối đối đầu mới. Điều các quốc gia châu Phi hướng tới trước hết là quyền tự quyết, quyền lựa chọn đối tác và khả năng tận dụng các cơ hội hợp tác quốc tế để phục vụ lợi ích của mình.

Cạnh tranh và tính toán của các nước lớn

Tổng thống Nga Vladimir Putin tại hội nghị. Với Nga, quan hệ với châu Phi không chỉ mang lại cơ hội thương mại, đầu tư mà còn góp phần mở rộng mạng lưới đối tác, củng cố vị thế quốc tế và thúc đẩy hợp tác trong các diễn đàn đa phương. (Nguồn: Bộ Ngoại giao Nga)

Hội nghị tại Moscow diễn ra trong bối cảnh quan hệ Nga-phương Tây vẫn tồn tại nhiều bất đồng sâu sắc, đặc biệt liên quan xung đột tại Ukraine và các biện pháp hạn chế kinh tế nhằm vào Nga. Trong hoàn cảnh đó, châu Phi trở thành lục địa có ý nghĩa quan trọng đối với chính sách đối ngoại của Moscow.

Theo Reuters ngày 28/10, hội nghị là một phần trong nỗ lực của Điện Kremlin nhằm mở rộng ảnh hưởng chính trị, kinh tế và quân sự tại châu Phi, đồng thời duy trì sự ủng hộ hoặc ít nhất là thái độ không đối đầu của các quốc gia phương Nam trong bối cảnh sức ép từ phương Tây. AP cũng nhận định, Nga đang cạnh tranh ảnh hưởng với Mỹ, châu Âu và Trung Quốc tại một lục địa có vị trí ngày càng quan trọng đối với các vấn đề kinh tế và an ninh toàn cầu.

Với Moscow, quan hệ với châu Phi không chỉ mang lại cơ hội thương mại, đầu tư mà còn góp phần mở rộng mạng lưới đối tác, củng cố vị thế quốc tế và thúc đẩy hợp tác trong các diễn đàn đa phương. Di sản lịch sử về sự ủng hộ của Liên Xô trước đây đối với phong trào giải phóng dân tộc và chống chủ nghĩa thực dân tại châu Phi tiếp tục được Nga nhấn mạnh như một nền tảng chính trị cho quan hệ hiện nay.

Tuy nhiên, tham vọng mở rộng ảnh hưởng của Nga cũng gặp những giới hạn nhất định. Trong bài phân tích ngày 27/10, bà Tighisti Amare, Giám đốc Chương trình châu Phi thuộc Viện Nghiên cứu các vấn đề quốc tế Hoàng gia Anh (Chatham House), cho rằng, khả năng chuyển hóa ảnh hưởng chính trị của Nga thành kết quả kinh tế cụ thể vẫn còn hạn chế. Kim ngạch thương mại Nga-châu Phi năm 2025 thấp hơn đáng kể so với quy mô thương mại của Liên minh châu Âu (EU) và Trung Quốc với lục địa này. Bà cũng lưu ý xung đột tại Ukraine tiếp tục tạo ra những hạn chế về nguồn lực đối với khả năng triển khai các cam kết dài hạn của Moscow.

Đáng chú ý, chuyên gia Chatham House nhấn mạnh, các chính phủ châu Phi nhìn Nga như một trong nhiều đối tác, chứ không phải lựa chọn duy nhất. Đây là điểm cần lưu ý khi đánh giá quan hệ hai bên: Nga có nhu cầu mở rộng ảnh hưởng, nhưng các quốc gia châu Phi cũng chủ động tận dụng sự cạnh tranh giữa các đối tác để gia tăng dư địa lựa chọn.

Trên thực tế, Mỹ và châu Âu vẫn có lợi thế về thương mại, đầu tư, công nghệ và các thiết chế tài chính quốc tế; Trung Quốc tiếp tục là một trong những đối tác kinh tế hàng đầu của lục địa này. Nga có thế mạnh riêng trong năng lượng, quốc phòng, ngũ cốc, phân bón và đào tạo. Bên cạnh đó, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và các quốc gia vùng Vịnh cũng đang mở rộng sự hiện diện. Chính sách đối ngoại của các nước châu Phi vì thế không đơn thuần xoay quanh việc lựa chọn Nga hay phương Tây.

Điều này đặt ra yêu cầu để Mỹ và các nước phương Tây điều chỉnh cách tiếp cận, chú trọng hơn đến nhu cầu thực chất của châu Phi, thay vì chỉ nhìn quan hệ của lục địa này với Nga qua lăng kính cạnh tranh địa chính trị. Đồng thời, sự phát triển quan hệ Nga-châu Phi cũng không đồng nghĩa với việc loại bỏ khả năng hợp tác giữa Moscow và phương Tây trong những vấn đề xuyên quốc gia như chống khủng bố, an ninh hàng hải, biến đổi khí hậu và dịch bệnh.

Hội nghị thượng đỉnh Nga-châu Phi lần thứ ba cho thấy quan hệ giữa hai bên đang được thúc đẩy trong bối cảnh cấu trúc quyền lực toàn cầu có những điều chỉnh đáng kể. Nga cần châu Phi để mở rộng không gian đối ngoại và củng cố vị thế quốc tế; trong khi các quốc gia châu Phi muốn tận dụng quan hệ với Moscow cùng những đối tác khác để đa dạng hóa lựa chọn, gia tăng quyền tự chủ và tiếng nói trong các thiết chế toàn cầu.

Tuy nhiên, một trật tự đa cực ổn định không thể chỉ dựa trên sự phân chia lại ảnh hưởng giữa các cường quốc. Điều quan trọng là phải bảo đảm độc lập, chủ quyền, bình đẳng giữa các quốc gia, tôn trọng luật pháp quốc tế và mở rộng cơ hội tham gia thực chất vào quá trình giải quyết những vấn đề chung. Châu Phi không nên trở thành một mặt trận mới của cạnh tranh nước lớn, mà cần được nhìn nhận như một chủ thể có quyền tự quyết và khả năng đóng góp vào việc định hình trật tự quốc tế.

Ý nghĩa sâu xa của hội nghị vì thế không chỉ nằm ở những thỏa thuận hợp tác giữa Moscow với các đối tác châu Phi, mà còn ở việc cho thấy những quốc gia từng đứng bên lề các quyết định lớn đang ngày càng muốn tham gia trực tiếp vào quá trình định hình tương lai chung.