Hơn 200 học sinh Hà Nội giao lưu với GS. Takaaki Kajita, Chủ nhân Giải Nobel Vật lý 2015 về sóng hấp dẫn

GS. Takaaki Kajita, Chủ nhân Giải Nobel Vật lý 2015

Bài giảng giới thiệu những khái niệm nền tảng về sóng hấp dẫn – hiện tượng được Albert Einstein dự đoán từ năm 1916 và lần đầu tiên được ghi nhận trực tiếp vào năm 2015.

Khi một sóng hấp dẫn đi qua Trái Đất, khoảng cách giữa hai gương phản xạ đặt cách nhau 4 km trong hệ đo giao thoa laser chỉ thay đổi ở mức 10⁻¹⁶ cm, nhỏ hơn cả kích thước hạt nhân nguyên tử. Việc đo được sự biến dạng ở quy mô này đã mở ra một cách hoàn toàn mới để “quan sát” vũ trụ.

Khác với các phương pháp truyền thống dựa trên ánh sáng, sóng hấp dẫn mang theo thông tin về những hiện tượng vũ trụ cực đoan như va chạm lỗ đen hay sao neutron – những sự kiện mà kính thiên văn thông thường không thể ghi nhận đầy đủ.

Khi được kết hợp với neutrino (hạt hạ nguyên tử), tia gamma và các tín hiệu điện từ khác, dữ liệu sóng hấp dẫn hình thành nên thiên văn học đa thông tin, cho phép các nhà khoa học tiếp cận sâu hơn cấu trúc bên trong và quá trình tiến hóa của vũ trụ.

Hơn 200 học sinh Hà Nội giao lưu với GS. Takaaki Kajita, Chủ nhân Giải Nobel Vật lý 2015 về sóng hấp dẫn

Điểm nhấn của sự kiện là phiên đối thoại trực tiếp giữa GS. Takaaki Kajita và người học. Học sinh tham dự đã đặt câu hỏi về cách các nhà khoa học phát hiện tín hiệu sóng hấp dẫn trong môi trường nhiễu nền rất lớn, vai trò của trí tuệ nhân tạo trong xử lý khối dữ liệu khổng lồ, cũng như mối liên hệ giữa nghiên cứu khoa học cơ bản và các công nghệ đang được ứng dụng trong đời sống.

Phiên trao đổi cho thấy khoa học đỉnh cao không còn là tri thức “đóng kín”, mà là một quá trình mở, nơi thế hệ trẻ có thể tham gia bằng câu hỏi và tư duy phản biện.

Trong phiên giao lưu, nhiều câu hỏi thể hiện sự quan tâm nghiêm túc và khát vọng được “bước vào” thế giới nghiên cứu của học sinh. Phương Mai (học sinh THPT chuyên Nguyễn Huệ, Hà Nội) chia sẻ: “Em cảm ơn thầy vì bài giảng rất thực tế, tiếp thêm động lực để em đóng góp cho ngành khoa học – công nghệ nói chung và đặc biệt là Vật lý thiên văn.” Nhắc lại thông điệp của GS. Kajita rằng “hãy tham gia với chúng tôi”, Phương Mai đặt câu hỏi: “Một học sinh THPT như chúng em cần làm thế nào để có thể tham gia vào dự án nghiên cứu lớn như vậy cùng các thầy?”

Trả lời câu hỏi này, GS. Takaaki Kajita nhấn mạnh vai trò của môi trường đại học nghiên cứu trong việc mở cánh cửa cho người học: “Phenikaa có thể giúp em làm được điều đó. Hãy kết nối với các thầy cô tại Đại học Phenikaa bởi trường cũng đang cùng hợp tác trong dự án.” Trao đổi ngắn gọn nhưng truyền cảm hứng này cho thấy tri thức khoa học không chỉ dành cho giới chuyên môn, mà có thể trở thành hành trình mà học sinh phổ thông bắt đầu từ sự chủ động kết nối, nuôi dưỡng đam mê và tìm kiếm cơ hội tham gia.

Hội thảo quy tụ các nhà lý thuyết, nhà quan sát và chuyên gia thiết bị đo đến từ Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc và Hong Kong, tập trung thảo luận các hướng nghiên cứu và phát triển công nghệ trong thiên văn học sóng hấp dẫn.

Bài giảng đại chúng là một hoạt động mở trong khuôn khổ Hội thảo quốc tế về sóng hấp dẫn, một trong số ít hội thảo tại Việt Nam tập trung riêng vào lĩnh vực này. Hội thảo quy tụ các nhà lý thuyết, nhà quan sát và chuyên gia thiết bị đo đến từ Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc và Hong Kong, tập trung thảo luận các hướng nghiên cứu và phát triển công nghệ trong thiên văn học sóng hấp dẫn.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh nhóm nghiên cứu Vật lý thiên văn của Đại học Phenikaa đã trở thành thành viên của mạng lưới hợp tác quốc tế LIGO – Virgo – KAGRA (LVK) từ năm 2024. LVK là mạng lưới vận hành các đài quan sát sóng hấp dẫn lớn nhất thế giới, quy tụ hàng nghìn nhà khoa học cùng nghiên cứu những hiện tượng giải phóng năng lượng cực lớn trong vũ trụ. Thông qua việc tham gia LVK, các nhóm nghiên cứu không chỉ tiếp cận dữ liệu quan sát ở quy mô toàn cầu, mà còn trực tiếp đóng góp vào quá trình phát hiện, phân tích và kiểm chứng các nguồn sóng hấp dẫn.

Hiện nay, nhóm nghiên cứu của Đại học Phenikaa tham gia các hoạt động xử lý dữ liệu lớn trong LVK, góp phần vào những nghiên cứu nhằm xác định nguồn phát sóng hấp dẫn và làm rõ bản chất vật lý của lỗ đen. Việc gắn kết nghiên cứu chuyên sâu với các hoạt động học thuật mở cho học sinh phổ thông cho thấy cách một đại học nghiên cứu có thể đóng vai trò cầu nối giữa khoa học tiên phong và thế hệ trẻ.

Thông qua việc tổ chức bài giảng đại chúng song song với các phiên thảo luận khoa học quốc tế, Đại học Phenikaa tạo ra không gian nơi học sinh phổ thông có thể đối thoại trực tiếp với khoa học đỉnh cao, quan sát cách tri thức khoa học được hình thành, kiểm chứng và phát triển trong môi trường nghiên cứu toàn cầu.

Nhật Hồng