Hồn Lân - Sư - Rồng trước thềm năm mới

Biểu diễn trên Mai hoa thung được xem là độ khó cao nhất, đây cũng là màn biểu diễn nghệ thuật lân được nhiều người thích thú nhất.

Từ những năm 1980, nghệ thuật lân gắn liền với lịch sử hình thành đô thị ở Sài Gòn, với những cộng đồng cư dân sinh sống quanh các khu chợ, bến cảng. Từ những buổi diễn mừng khai trương, lễ hội truyền thống, đến các dịp quốc lễ, nhất là dịp Tết cổ truyền, tiếng trống lân luôn mang theo niềm tin về sự khởi đầu tốt đẹp, về trật tự và chính khí. Từ những sân đình, góc chợ Chợ Lớn xưa cho đến các đấu trường Mai hoa thung quốc tế hôm nay, nghệ thuật Lân - Sư - Rồng tại TP Hồ Chí Minh đã đi qua nhiều thăng trầm.

Có những đoàn lân vang danh một thời như Phù Đổng, có những thế hệ kế tiếp đang khẳng định vị thế như Nhơn Nghĩa Đường, Tinh Anh Đường, Phương Tế Đường, Hào Dũng Đường... Hành trình ấy là câu chuyện của mồ hôi, kỷ luật, sáng tạo và cả khát vọng hội nhập, để tiếng trống xuân không chỉ vang trong phố thị, mà còn vang xa trên bản đồ văn hóa khu vực.

Trống, chập choa, lỏn là những “thuyền trưởng nhạc” luôn phải tuân thủ đồng bộ trong một bài biểu diễn Lân - Sư - Rồng.

Mỗi độ xuân về, trong nhịp sống rộn ràng của thành phố mang tên Bác, tiếng trống Lân - Sư - Rồng lại vang lên, dồn dập mà ấm áp. Âm thanh ấy không chỉ báo hiệu một năm mới bắt đầu, mà còn nhắc nhớ về một mạch nguồn văn hóa bền bỉ, nơi tinh thần thượng võ, kỷ luật, nghĩa khí và cộng đồng cùng hội tụ. Lân - Sư - Rồng không đơn thuần là tiết mục biểu diễn, mà là một không gian văn hóa - xã hội sống động, phản chiếu chiều sâu lịch sử và nhịp chuyển động của đời sống đương đại.

Nhắc đến giai đoạn trước, giới Lân - Sư - Rồng tại TP Hồ Chí Minh không thể không nhắc đến đoàn lân Phù Đổng.Cái tên gắn liền với sự chuẩn mực trong kỹ thuật, kỷ luật tập luyện và phong thái biểu diễn đậm chất nghệ thuật Việt Nam. Những bài múa lân biểu diễn của đoàn Phù Đổng không phô trương, nhưng chắc gọn, uyển chuyển, thể hiện rõ tinh thần thượng võ và đạo nghĩa của người làm nghề. Đoàn lân Phù Đổng không chỉ tạo dấu ấn bằng các buổi biểu diễn lớn nhỏ, mà còn góp phần đào tạo nên nhiều thế hệ nghệ nhân. Từ lò luyện ấy, không ít người sau này trở thành trụ cột của các đoàn lân khác, tiếp tục lan tỏa tinh thần nghiêm cẩn và trách nhiệm với nghề.

Ngày Tết Cổ truyền, những buổi biểu diễn nghệ thuật Lân - Sư - Rồng tăng thêm nét đẹp lễ hội truyền thống.

Năm 1989, nghệ nhân Phước Phù Đổng, người sáng lập ra Đoàn lân Phù Đổng, cũng là người đầu tiên chuyển thể các điệu múa biểu diễn lân Trung Hoa bằng nghệ thuật mang đậm bản chất Việt cho biết, những năm 1980, múa Lân trong dịp tết của người Hoa khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn không thể thiếu, đậm chất tâm linh nhu cầu một năm mới bình an, ấm êm của gia đình, phát tài trong kinh doanh. Khi một đoàn lân đến biểu diễn chút mừng gia chủ, đến phải đúng giờ, biểu diễn đúng thời gian, múa đúng bài, đủ khí thế như: Nhất Lân khải tiến (múa địa bửu), Song Lân quá hải, Tam Lân vạn thọ (Phúc - Lộc - Thọ), Tứ Lân hội An Khang Thịnh Vượng.

Các lân khi múa cũng phải mang đúng màu sắc phong thủy tăng thêm nét huyền bí trong các bài múa biểu diễn góp phần tạo khí thế cho gia chủ tốt đẹp hơn. Màu đen tượng trưng cho người mới bắt đầu kinh doanh, mới khởi tạo cơ nghiệp, lân bạc mang khí thế thượng chiến làm việc gì cũng thành công thể hiện trình độ, kỹ thuật chuyên nghiệp lâu năm, lân trắng dày dặn với kinh nghiệm cao niên - đại thọ, vàng - đỏ - xanh thể hiện một nét hùng dũng như Lưu Bị - Vân Trường - Trương Phi, phù hợp với phong thủy của gia chủ. Nhưng với người Việt múa lân trong dịp tết là một nét đặc trưng mang đến sự vui tươi, mang sắc thái xóa tan những chuyện không đáng có trong năm cũ để qua một năm mới thành công hơn.

Các đội lân thi đấu vào dịp cuối năm.

Để được có những bài múa biểu diễn lân đẹp mắt không thể thiếu những ngày tập luyện khổ cực, nhiều lúc đánh đổi bằng những vết xẹo té ngã của các diễn viên. Nhưng với niềm đam mê nghệ thuật múa lân sâu đậm, có những em 14 tuổi chịu đựng mọi tập luyện vất vả trèo trên thân tre mỏng manh, cao 8-9m, hay đội đầu lân nặng bước, nhảy trên những trụ mai hoa thung 2-3m quên đi cái nguy hiểm đổi lại niềm đam mê tạo sự trầm trồ khen ngợi của mọi người. Không chỉ thế, âm nhạc giữ vai trò dẫn dắt. Người đánh trống, gõ tón, vỗ chập choa không chỉ giữ nhịp, mà còn là “nhạc trưởng”, điều khiển cảm xúc của toàn đội. Chỉ cần một nhịp trống sai, cả bài diễn có thể mất đi sự liền mạch.

Trong những bài biểu diễn, nét pha trò của hình tượng ông địa không thể thiếu, những bước đi, điệu tấn, hay những màn hài hước đùa giỡn với lân hòa chung cùng điệu trống cũng là một bài tập đầy tâm huyết. Nếu nói luyện tập thể lực, luyện tập mềm dẽo, chịu tấn để nắm vững đầu, đuôi lân trình diễn là một quá trình gian khổ, thì tập luyện múa biểu diễn đúng tư thế của hình tượng ông địa càng phải bỏ tâm, sức nhiều ngày hơn 10 lần tập lân để hòa đúng với nhịp trống, xả. Những bước đi phải đúng tấn, uyển chuyển, gọn gàng nhưng nhanh thoắt, kèm theo những động tác thể hình đẹp, điêu luyện pha trò làm nổi bất bài biểu diễn, đòi hỏi các diễn viên phải bỏ thời gian tập luyện nhiều, khắc nghiệt về thể lực hơn để đạt được cảm xúc dâng trào cho khán giả.

Nghệ thuật lân đòi hỏi người tập phải có nền tảng võ thuật vững chắc. Tấn phải thấp, bộ pháp phải linh hoạt, khả năng giữ thăng bằng phải gần như tuyệt đối, đặc biệt trong các bài biểu diễn trên trụ cao. Quan trọng hơn cả là tinh thần tập thể. Lân - Sư - Rồng không có chỗ cho cái tôi cá nhân. Mỗi người là một mắt xích, và chỉ khi tất cả cùng hòa nhịp, bài diễn mới thực sự trọn vẹn.

Quên đi mệt nhọc, niềm đam mê của các vận động viên nhẫn nại chuyên cần hơn với những buổi tập luyện khắc nghiệt.

Chiến tích của các đoàn lân không chỉ nằm ở huy chương hay giải thưởng, mà còn ở sự công nhận của cộng đồng. Việc được mời biểu diễn tại những sự kiện lớn, những lễ hội quan trọng, chính là thước đo cho uy tín và chất lượng của một đoàn lân.

Trong những năm gần đây, các đoàn lân tại TP Hồ Chí Minh ngày càng có nhiều cơ hội giao lưu quốc tế. Những chuyến đi thi đấu, biểu diễn ở nước ngoài không chỉ mang về danh hiệu, mà còn mở ra cơ hội học hỏi, đối thoại văn hóa. Dẫu vậy, đời sống của người làm nghề lân vẫn còn nhiều bấp bênh. Thu nhập không ổn định, phụ thuộc nhiều vào mùa lễ hội. Chấn thương là điều khó tránh khỏi. Không ít người phải gác lại đam mê vì gánh nặng mưu sinh.Trong bối cảnh đó, việc giữ được kỷ luật, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần truyền thống là một thử thách không nhỏ. Nhưng chính những khó khăn ấy lại tôi luyện nên bản lĩnh của người làm nghề.

Hiện nay, các sản phẩm Lân - Sư - Rồng nhận được được sự đón nhận của các nước, để được có những dáng hình lân chuẩn, đẹp, đúng dáng thần khí uy dũng, các nghệ tâm huyết hòa mình uốn nắn tạo sườn đầu lân hay vẽ những họa tiết mang đậm chất, thả hồn yêu lân vào những nét vẽ đặc sắc đầy oai vệ. Những năm gần đây, bình quân các nghệ nhân Việt Nam bán ra thị trường nước ngoài gần 1.000 bộ lân, có giá từ 6 đến 7 triệu đồng/bộ, chủ yếu là các nước Mỹ và khu vực Đông Nam Á.

Nghệ danh Phước Phù Đổng (chủ đoàn Lân - Sư - Rồng Phù Đổng) ôn lại kỷ niệm thời huy hoàng với nghệ sĩ Linh Sang (giảng viên sân khấu nghệ thuật TP Hồ Chí Minh)

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và sự cạnh tranh mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, nghệ thuật Lân - Sư - Rồng đứng trước yêu cầu phải đổi mới. Chính trong bối cảnh ấy, những cái tên như Tinh Anh Đường và Phương Tế Đường đã và đang khẳng định vị thế. Tinh Anh Đường được giới chuyên môn đánh giá cao bởi sự đầu tư bài bản trong huấn luyện. Các bài Mai hoa thung của Tinh Anh Đường chú trọng độ chính xác, an toàn nhưng vẫn giữ được tính nghệ thuật. Người xem dễ dàng nhận ra sự ăn ý gần như tuyệt đối giữa người đánh trống và người múa lân - yếu tố then chốt tạo nên “hồn” của bài diễn.

Phương Tế Đường lại gây ấn tượng bởi tinh thần sáng tạo, mạnh dạn đưa những câu chuyện mới vào bài múa, kết hợp kỹ thuật truyền thống với cách dàn dựng hiện đại. Không chạy theo hiệu ứng thị giác thuần túy, Phương Tế Đường chọn cách kể chuyện bằng nhịp điệu, để mỗi động tác đều có lý do và cảm xúc. Hội nhập là xu thế tất yếu. Nhưng hội nhập không có nghĩa là đánh mất bản sắc. Các đoàn lân tại TP. Hồ Chí Minh đang từng bước tìm cách khẳng định dấu ấn riêng, từ thiết kế đầu lân, lựa chọn âm nhạc, đến cách xây dựng bài diễn. Sự hỗ trợ từ các tổ chức văn hóa, sự quan tâm của xã hội và đặc biệt là sự tham gia của thế hệ trẻ sẽ quyết định tương lai của bộ môn này.

Anh Diệp Chí Thắng (chủ đoàn Lân - Sư - Rồng Thắng Hoa) bên đầu lân vừa được anh mới tạo ra.

Khi tiếng trống lân vang lên trong những ngày đầu năm, đó không chỉ là âm thanh của lễ hội, mà còn là lời nhắc về kỷ luật, về tinh thần cộng đồng, về sự bền bỉ của văn hóa dân tộc. Từ Đoàn Phù Đổng một thời vang bóng, đến Tinh Anh Đường, Phương Tế Đường hôm nay, nghệ thuật Lân - Sư - Rồng tại TP Hồ Chí Minh đang tiếp tục một hành trình âm thầm nhưng mạnh mẽ. Giữa dòng chảy hiện đại, mỗi bước lân vững chãi trên trụ cao như một lời khẳng định: truyền thống, nếu được nuôi dưỡng đúng cách, sẽ không bao giờ cũ. Và mùa xuân, với tiếng trống rộn ràng ấy, sẽ còn trở lại, năm này qua năm khác, mang theo niềm tin và hy vọng của cộng đồng.

Kim Long