Hợp đồng phái sinh khi doanh nghiệp bước vào thủ tục phá sản: Những điểm cần lưu ý

Luật sư Bùi Thị Mai, Công ty Luật Dragon, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội.

PV: Thưa luật sư, khi Tòa án thụ lý đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản hoặc ra quyết định mở thủ tục phá sản, hợp đồng phái sinh lãi suất đang thực hiện có mặc nhiên bị tạm dừng không?

Luật sư Bùi Thị Mai: Đây là điểm doanh nghiệp cần hiểu đúng. Nghị định 318/2026/NĐ-CP thiết lập cơ chế riêng đối với hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng.

Tại khoản 1 Điều 6 Nghị định 318/2026 có quy định như sau:

“Điều 6. Trường hợp không tạm đình chỉ, đình chỉ thực hiện hợp đồng đang có hiệu lực theo quy định tại khoản 1, khoản 5 Điều 51 Luật Phục hồi, phá sản

1. Hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán ròng đang có hiệu lực tại thời điểm Tòa án thụ lý đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản hoặc tại thời điểm Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản không bị tạm đình chỉ, không bị đình chỉ theo quy định tại khoản 1, khoản 5 Điều 51 Luật Phục hồi, phá sản.”

Theo đó, nếu hợp đồng là hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán ròng đang có hiệu lực thì việc Tòa án thụ lý đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản hoặc ra quyết định mở thủ tục phá sản sẽ không mặc nhiên bị tạm đình chỉ hoặc đình chỉ thực hiện.

Vì vậy, khi phát sinh thủ tục phá sản, việc đầu tiên doanh nghiệp cần làm là rà soát hợp đồng, xác định hợp đồng có thuộc nhóm hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán ròng và còn hiệu lực tại thời điểm giải quyết thủ tục phá sản hay không để đưa ra những giải pháp phù hợp.

PV: Vậy “thanh toán ròng” trong trường hợp này nên được hiểu như thế nào?

Luật sư Bùi Thị Mai: Có thể hiểu một cách đơn giản, đây là cơ chế cho phép các bên xác định nghĩa vụ cuối cùng sau khi bù trừ các khoản phải trả theo những hợp đồng giữa họ.

Theo quy định được đề cập trong Nghị định, khi chấm dứt các hợp đồng tại hoặc trước thời điểm đến hạn, các bên xác định và thanh toán một khoản tiền ròng sau khi bù trừ các khoản phải trả. Cơ chế này đặc biệt quan trọng khi một bên rơi vào thủ tục phá sản sẽ cần tuân thủ quy định pháp luật về thứ tự thanh toán nợ. Tuy nhiên đối với những hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán dòng sẽ vẫn được tiếp tục xử lý tài sản bảo đảm mà hoàn toàn không bị Tòa án thụ lý đơn yêu cầu phá sản áp dụng thủ tục phục hồi, phá sản đối với doanh nghiệp, hợp tác xã (Khoản 1 Điều 4 Nghị định 318).

PV: Một vấn đề được doanh nghiệp quan tâm là các giao dịch thanh toán, bù trừ được thực hiện trước khi mở thủ tục phá sản có nguy cơ bị tuyên vô hiệu hay không?

Luật sư Bùi Thị Mai: Nghị định có quy định riêng đối với vấn đề này.

Đối với các khoản thanh toán hoặc bù trừ dựa trên cơ sở hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán dòng trong thời gian 06 tháng trước ngày Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản thì không bị coi là vô hiệu (Khoản 1 Điều 5 nghị định 318). Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng phải cung cấp được các căn cứ để chứng minh về điều khoản thanh toán ròng, thời điểm thanh toán, dữ liệu về thanh toán, bù trừ…nằm trong thời hạn quy định.

Còn lại với các loại hợp đồng khác thì sẽ do Tòa án xem xét và xử lý theo qy định pháp luật.

Ảnh minh họa.

PV: Như vậy, hồ sơ và dữ liệu giao dịch có vai trò rất quan trọng, thưa luật sư?

Luật sư Bùi Thị Mai: Đúng vậy. Với giao dịch phái sinh, doanh nghiệp không nên chỉ lưu bản hợp đồng.

Hợp đồng, phụ lục, thỏa thuận thanh toán ròng, chứng từ thanh toán, bảng tính nghĩa vụ phải thu – phải trả, dữ liệu bù trừ và căn cứ xác định giá trị chênh lệch đều cần được quản lý đầy đủ. Email, xác nhận giao dịch điện tử, dữ liệu kế toán và hồ sơ tài sản bảo đảm nếu có cũng cần được lưu giữ.

Nói cách khác, doanh nghiệp cần tạo được “dấu vết giao dịch” hoàn chỉnh, từ xác lập hợp đồng, thực hiện, thanh toán, bù trừ cho tới xác định giá trị ròng.

PV: Sau khi Tòa án mở thủ tục phá sản, các bên có được tiếp tục thực hiện việc bù trừ không?

Luật sư Bùi Thị Mai: Đối với hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng được xác lập trước thời điểm Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản, các bên có thể thực hiện bù trừ nghĩa vụ theo thỏa thuận khi xảy ra sự kiện phá sản theo quy định.

Việc này có thể bao gồm chấm dứt toàn bộ các hợp đồng phái sinh lãi suất giữa một bên với cùng một đối tác, sau đó xác định và bù trừ các khoản tiền phải trả để hình thành một giá trị chênh lệch duy nhất về tài sản. Theo nội dung Nghị định được bài viết dẫn lại, việc bù trừ này không phải báo cáo Thẩm phán để lấy ý kiến trước khi thực hiện.

Như vậy, sau khi Tòa án mở thủ tục phá sản, đối với các hợp đồng phát sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán ròng xác lập trước thời điểm Tòa mở thủ tục vẫn có thể tiếp tục thực hiện bù trừ nghĩa vụ theo quy định tại Nghị định 318 và Điều 53 Luật phục hồi phá sản năm 2025

PV: Nếu sau bù trừ xác định một bên còn phải trả cho bên kia một khoản tiền thì bên được nhận có thể yêu cầu thanh toán ngay không?

Luật sư Bùi Thị Mai: Đây chính là điểm cần phân biệt rất rõ. Bù trừ và thanh toán không phải là một.

Việc bù trừ nhằm xác định giá trị tài sản chênh lệch giữa các bên. Sau khi có kết quả bù trừ, việc thanh toán phần giá trị chênh lệch vẫn phải tuân thủ pháp luật về phục hồi, phá sản.

Do đó, không nên hiểu rằng một bên được phép bù trừ thì đương nhiên có quyền nhận ngay khoản chênh lệch, tách khỏi trình tự xử lý tài sản trong thủ tục phá sản.

PV: Với trường hợp có tài sản bảo đảm thì doanh nghiệp cần chú ý vấn đề gì?

Luật sư Bùi Thị Mai: Nghị định còn quy định trường hợp việc xử lý tài sản bảo đảm của chủ nợ có bảo đảm trong hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng không bị tạm dừng khi Tòa án thụ lý đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phục hồi, phá sản.

Khi được yêu cầu, chủ nợ phải cung cấp thông tin về tài sản, lý do không tạm dừng xử lý, thời gian và địa điểm xử lý tài sản bảo đảm. Vì vậy, hồ sơ về tài sản bảo đảm cũng phải được doanh nghiệp quản lý đầy đủ, đồng bộ với hồ sơ của giao dịch phái sinh.

PV: Từ những quy định mới này, luật sư có khuyến nghị gì đối với doanh nghiệp đang có các hợp đồng phái sinh lãi suất?

Luật sư Bùi Thị Mai: Điều quan trọng nhất là doanh nghiệp không nên đợi đến khi phát sinh khó khăn tài chính hoặc thủ tục phá sản mới kiểm tra hồ sơ.

Ngay trong quá trình hoạt động bình thường, doanh nghiệp cần rà soát điều khoản thanh toán ròng, quản trị đầy đủ dữ liệu giao dịch, bảo đảm số liệu hợp đồng và kế toán có thể đối chiếu; đồng thời xác định rõ nghĩa vụ bù trừ và phân biệt giữa xác định giá trị ròng với thanh toán tài sản trong thủ tục phá sản.

Quản trị tốt hợp đồng và dữ liệu ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp có cơ sở bảo vệ quyền lợi và hạn chế tranh chấp nếu rủi ro tài chính phát sinh.

PV: Xin cảm ơn luật sư!