Hungary có cơ hội thắng kiện vụ EU cấm khí đốt Nga?

Khi Liên minh châu Âu (EU) thông qua một quy định rằng tất cả các hoạt động nhập khẩu khí đốt Nga vào khối này sẽ chấm dứt vào cuối năm 2027, Hungary và Slovakia là 2 quốc gia thành viên duy nhất bỏ phiếu chống lại quy định này.

Nhưng điều đó không thể thay đổi được thực tế rằng lệnh cấm đã được thông qua, sử dụng các luật thương mại và năng lượng nhằm tránh quyền phủ quyết của các quốc gia.

Hungary vẫn nhập khẩu phần lớn khí đốt tự nhiên từ Nga, và Slovakia cũng nhập khẩu một phần đáng kể. Sau khi lệnh cấm được thông qua vào cuối tháng 1, Budapest và Bratislava đều cho biết họ sẽ kiện EU.

Hiện nay, chính phủ Hungary dưới thời Thủ tướng Viktor Orban đã đưa vấn đề này lên Tòa án Công lý châu Âu (ECJ). Vào ngày 2/2, họ đã đệ đơn kiện phản đối lệnh cấm, lập luận rằng EU đã vi phạm các hiệp ước của khối khi đưa ra quyết định này.

Cơ sở cho vụ kiện của Hungary

"Hôm nay, chúng tôi đã tiến hành các thủ tục pháp lý tại Tòa án Công lý châu Âu (ECJ) để phản đối quy định của REPowerEU cấm nhập khẩu năng lượng từ Nga và yêu cầu hủy bỏ quy định này", Bộ trưởng Ngoại giao và Thương mại Hungary Peter Szijjarto cho biết trên X hồi đầu tháng này.

Bộ trưởng Ngoại giao và Thương mại Hungary Peter Szijjarto. Ảnh: 1lurer

Theo ông Szijjarto, vụ kiện của Hungary dựa trên 3 lập luận. "Thứ nhất, việc cấm nhập khẩu năng lượng chỉ có thể thông qua các biện pháp trừng phạt, vốn đòi hỏi sự nhất trí tuyệt đối. Quy định này được thông qua dưới vỏ bọc một biện pháp chính sách thương mại", ông nói.

"Thứ hai, các hiệp ước của EU nêu rõ rằng mỗi quốc gia thành viên tự quyết định lựa chọn nguồn năng lượng và nhà cung cấp của mình", nhà ngoại giao hàng đầu của Hungary lập luận.

"Thứ ba, nguyên tắc đoàn kết năng lượng đòi hỏi sự đảm bảo nguồn cung năng lượng cho tất cả các quốc gia thành viên. Quyết định này rõ ràng vi phạm nguyên tắc đó, đặc biệt là trong trường hợp của Hungary", ông nói.

Đây không phải lần đầu tiên Hungary kiện EU. Hàng chục vụ kiện do Budapest đệ trình chống lại nhiều cơ quan EU khác nhau hiện đang chờ xử lý tại ECJ.

Mặc dù Hungary đã nhận phán quyết bất lợi trong nhiều vụ kiện trước đây, một số chuyên gia pháp lý cho rằng vụ việc lần này có thể khác.

"Đối với tôi, đây có vẻ là một trường hợp pháp lý mà Hungary có cơ hội thắng kiện", ông Viktor Szep, một học giả luật chuyên về luật châu Âu tại Đại học Groningen, nói với đài DW của Đức.

Câu hỏi pháp lý: Chính sách thương mại hay đòn trừng phạt?

Một câu hỏi tưởng chừng như mang tính kỹ thuật lại có thể mang tính quyết định: Lệnh cấm khí đốt Nga có thực sự là một biện pháp thương mại? Hay đó là một biện pháp trừng phạt chính sách đối ngoại được ngụy trang dưới hình thức biện pháp thương mại?

Sự phân biệt này rất quan trọng bởi vì các biện pháp trừng phạt của EU yêu cầu sự đồng thuận tuyệt đối từ tất cả 27 quốc gia thành viên.

Bằng cách coi lệnh cấm khí đốt là một vấn đề chính sách thương mại, Ủy ban châu Âu đã có thể thông qua nó với đa số phiếu đủ điều kiện (15 trên 27 quốc gia thành viên, đại diện cho ít nhất 65% dân số EU), qua đó loại bỏ hoàn toàn sự phản đối từ Budapest và Bratislava.

Ông Szep lập luận rằng bằng việc thông qua lệnh cấm như một biện pháp thương mại, EU đã phá vỡ thông lệ thể chế của mình là thông qua các biện pháp trừng phạt một cách nhất trí – dù là đối với Nga hay các quốc gia khác như Venezuela hoặc Iran.

"Thật khó để biện hộ cho Ủy ban, bởi vì tất cả các biện pháp đó đều được thông qua một cách nhất trí", ông Szep nói.

Vậy, tại sao lệnh cấm khí đốt Nga lần này lại được xử lý khác biệt?

Biện pháp vĩnh viễn hay tạm thời?

Một điểm khác biệt chính nằm ở thời hạn dự kiến của các biện pháp.

"Các biện pháp trừng phạt là các biện pháp tạm thời và sẽ hết hiệu lực khi yếu tố kích hoạt biến mất", bà Agata Loskot-Strachota, một nhà phân tích chính sách năng lượng tại Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu có trụ sở tại Warsaw, cho biết trong một cuộc phỏng vấn với DW.

Ngược lại, lệnh cấm nhập khẩu khí đốt Nga dự kiến sẽ thay đổi vĩnh viễn nguồn cung năng lượng của EU, như Ủy viên Năng lượng EU Dan Jørgensen đã nói rõ trong một cuộc phỏng vấn với Euronews vào tháng 12 năm ngoái: "Ngay cả khi có hòa bình, chúng ta cũng sẽ không mua khí đốt của Nga nữa".

Nguyên tắc nhất quán pháp lý – tức là việc tất cả các chính sách của EU phải hài hòa và thống nhất với nhau – có thể củng cố lập luận của Ủy ban.

"Lệnh cấm nhập khẩu khí đốt Nga có thể được xem là một bước mở rộng hợp logic của chế độ trừng phạt EU sang lĩnh vực chính sách thương mại đối ngoại vốn rất gần gũi", ông Lukas Schaupp từ Viện Đại học châu Âu ở Florence, Italy, nói với DW.

Ủy viên Jørgensen bảo vệ lệnh cấm là "hoàn toàn vững chắc về mặt pháp lý" và cần thiết để chấm dứt tình trạng năng lượng bị dùng làm công cụ "tống tiền", đồng thời nói thêm rằng tất cả 27 thành viên phải thực hiện lệnh cấm bất kể họ có bỏ phiếu ủng hộ hay không.

Tuy nhiên, một số nhà quan sát cho rằng EU cũng cố tình tránh tình huống một quốc gia có thể phủ quyết lệnh cấm nhập khẩu năng lượng Nga.

"Mục tiêu chính trị là không phải chờ đợi sự đồng thuận của tất cả mọi người, bởi vì rõ ràng là rất khó đạt được sự nhất trí", bà Loskot-Strachota nói.

"Châu Âu cần phải hành động nhanh chóng và hiệu quả hơn trong việc đạt được các mục tiêu của mình. Những mục tiêu này được xác định bởi đa số lớn, mà thật không may, Hungary không phải là một phần trong số đó".

Điều gì sẽ xảy ra nếu tòa án phán quyết có lợi cho Hungary?

ECJ thường mất nhiều năm để đưa ra phán quyết cuối cùng. Và ngay cả khi tòa án cuối cùng quyết định đứng về phía Hungary, điều đó không tự động có nghĩa là lệnh cấm khí đốt trên thực tế sẽ bị bãi bỏ.

"Trước đây, ECJ thường tuyên bố – đặc biệt là liên quan đến sự chắc chắn về đầu tư – rằng một biện pháp có thể bị hủy bỏ, nhưng tác động của nó vẫn còn hiệu lực, để tránh gây ra sự gián đoạn kinh tế lớn", ông Schaupp nói với DW.

Đến thời điểm phán quyết được đưa ra, các quốc gia thành viên và các công ty đã thực hiện các biện pháp để loại bỏ sự phụ thuộc vào khí đốt Nga, từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng đến việc ký kết hợp đồng với các nhà cung cấp thay thế.

Hiện tại, quy định đã có hiệu lực, có nghĩa là, chậm nhất đến cuối năm 2027, tất cả các quốc gia thành viên EU – bao gồm cả Hungary và Slovakia – phải ngừng mua khí đốt Nga.

Minh Đức (Theo DW, Politico)