Iran cảnh báo các sân bay khu vực: Nguy cơ với hàng không Trung Đông?

Một chiếc Airbus A330-200 của hãng hàng không Iran Air. Ảnh minh hoạ: Wikimedia Commons

Theo truyền thông Qatar, động thái này có thể tiếp tục phủ bóng lên hoạt động hàng không trong một khu vực vốn đã chịu nhiều xáo trộn sau gần 7 tháng chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran.

Ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, tuyên bố với truyền thông nhà nước Iran: “Tôi kêu gọi tất cả các nước láng giềng không can dự vào cuộc phiêu lưu của Mỹ. Cuộc phiêu lưu này sẽ sớm kết thúc trong thất bại”.

Lời cảnh báo trên được đưa ra khi các hãng hàng không Iran lần lượt hủy nhiều chuyến bay quốc tế, sau khi Washington đe dọa áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với những sân bay và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ hàng không tiếp tục kinh doanh với Iran. Theo Hãng thông tấn Sinh viên Iran (ISNA), ngày 24/9, toàn bộ các chuyến bay của Iran đến và đi từ Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã bị hủy.

Một ngày trước đó, Azerbaijan và Gruzia xác nhận đình chỉ các chuyến bay của Iran. Các đường bay tới Baghdad và Muscat cũng tạm dừng. Một số đường bay tới Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Quốc vẫn được duy trì, song nhiều chuyến bay tới hai thị trường này cũng không tránh khỏi bị hủy.

Những diễn biến trên đặt ra một loạt câu hỏi: Iran đang cảnh báo điều gì, Tehran có thực sự đủ khả năng trả đũa các nước láng giềng và nếu căng thẳng tiếp tục leo thang, ngành hàng không, du lịch khu vực sẽ phải đối mặt với những hệ lụy nào?

Cảnh báo của Iran

Ngày 23/9, ông Rezaei cảnh báo Tehran sẽ trả đũa các nước láng giềng hợp tác với những biện pháp hạn chế của Mỹ.

“Nếu một quốc gia hợp tác hoặc tham gia vào cuộc phiêu lưu với Mỹ, các sân bay của nước đó sẽ không còn có thể khai thác các chuyến bay tới Iran", ông Rezaei nói trên truyền hình nhà nước. Ông tuyên bố Iran sẽ bảo đảm các sân bay tại những quốc gia đình chỉ các chuyến bay của Iran “không thể hoạt động”.

Đây là một phần trong nỗ lực rộng hơn của Tehran nhằm ngăn các nước tham gia chiến dịch gây sức ép kinh tế của Washington, vốn ngày càng gia tăng kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát ngày 28/2.

Điều gì đứng sau lời cảnh báo?

Mồi lửa trực tiếp châm ngòi cho cảnh báo của ông Rezaei là nỗ lực của Washington nhằm cô lập ngành hàng không Iran.

Đầu tháng này, Bộ Tài chính Mỹ đã công bố các biện pháp trừng phạt nhằm vào những hãng hàng không còn hoạt động của Iran, cùng các công ty và bên trung gian nước ngoài bị cáo buộc hỗ trợ các hãng này duy trì hoạt động.

Các biện pháp mới mở rộng những hạn chế lâu nay nhằm vào Mahan Air, áp dụng với 27 hãng hàng không Iran, đồng thời đình chỉ một số giấy phép từng cho phép duy trì các hoạt động hàng không với Iran. Mỹ cáo buộc Mahan Air có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Tiếp đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các sân bay và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho máy bay Iran có nguy cơ bị loại khỏi hệ thống tài chính Mỹ.

Theo ông Bessent, các doanh nghiệp có thể đối mặt với trừng phạt của Mỹ nếu cung cấp nhiên liệu, dịch vụ hạ cánh hoặc bán vé cho các hãng hàng không Iran.

Iran có thể thực hiện lời đe dọa đến đâu?

Khói bốc lên sau vụ không kích nhằm vào kho chứa nhiên liệu của sân bay quốc tế Kuwait ở tỉnh Farwaniya, Kuwait ngày 25/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Iran chưa công khai cho biết sẽ sử dụng biện pháp nào để khiến các sân bay tại những nước láng giềng không thể hoạt động. Ông Rezaei cũng không nói rõ phản ứng của Tehran sẽ mang màu sắc ngoại giao, kinh tế hay quân sự.

Về nguyên tắc, Iran không thể quyết định một sân bay trên lãnh thổ quốc gia có chủ quyền khác có được tiếp nhận máy bay Iran hay không. Tương tự, Mỹ cũng không thể đơn phương đóng cửa không phận của một nước khác.

Nhưng Washington có một công cụ khác: khiến việc phục vụ máy bay Iran trở thành một rủi ro tài chính đối với các doanh nghiệp địa phương, thông qua đe dọa áp dụng trừng phạt thứ cấp đối với nhà cung cấp nhiên liệu, đơn vị phục vụ mặt đất, công ty bán vé và các doanh nghiệp liên quan.

Iran từng cho thấy tác động mà nước này có thể tạo ra đối với hoạt động hàng không vùng Vịnh trong những tháng đầu cuộc chiến với Mỹ và Israel. Sau khi Iran phóng tên lửa và thiết bị bay không người lái nhằm vào Qatar, Saudi Arabia, UAE, Kuwait, Bahrain, Oman và Jordan kể từ ngày 28/2, các nước này đều phải đóng cửa một phần hoặc toàn bộ không phận trong những ngày đầu tháng 3.

Hoạt động hàng không sau đó mới từng bước được nối lại. Emirates là hãng đầu tiên khai thác một số chuyến bay từ trung tâm Dubai vào ngày 3/3. Etihad, có trụ sở tại Abu Dhabi, nối lại hoạt động ngày 6/3; Qatar Airways tiếp bước trong tuần sau đó. Trong những ngày đầu chiến sự, các máy bay cất cánh hoặc hạ cánh tại khu vực đều được máy bay quân sự hộ tống.

Các hãng hàng không vùng Vịnh phải mất nhiều tháng mới khôi phục lịch bay về mức bình thường. Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) ước tính các hãng hàng không Trung Đông có thể chịu tổng mức lỗ 4,3 tỷ USD trong năm 2026.

Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới (WTTC) ước tính hồi tháng 3 rằng xung đột khiến khu vực này thiệt hại khoảng 600 triệu USD mỗi ngày từ chi tiêu của du khách quốc tế. Cùng thời điểm, Tourism Economics dự báo lượng khách quốc tế tới các nước vùng Vịnh có thể giảm 25% trong năm 2026 do chiến sự.

Các vật thể bay của Iran, dù bị đánh chặn hay không, cũng từng đánh trúng các sân bay ở Dubai, Abu Dhabi, Kuwait và Bahrain.

Các máy bay tại sân bay ở Iran. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Tuy nhiên, ông Wolfgang Pusztai, chuyên gia phân tích an ninh và quốc phòng, từng là tùy viên quốc phòng Áo, cho rằng khả năng Iran tấn công các sân bay trong khu vực lần này là rất thấp.

“Khả năng Iran tấn công những sân bay này là cực kỳ thấp”, ông Pusztai nói.

Theo ông, tác động thực tế trước mắt của các biện pháp trừng phạt Mỹ cũng có thể không quá lớn, bởi Iran vẫn duy trì các đường bay với những quốc gia có thể không sẵn sàng thực thi các hạn chế của Washington.

“Tôi không nghĩ Thổ Nhĩ Kỳ sẽ ngừng hoạt động hay hợp tác với họ, cũng như Pakistan hoặc Trung Quốc. Hơn nữa, như tôi đã nói, vẫn có các hãng hàng không khác từ bên ngoài khai thác tới Iran, vì vậy tác động trên thực tế sẽ hạn chế”, ông Pusztai nhận định.

Theo chuyên gia này, tác động đáng kể hơn có thể nằm ở phương diện tâm lý, đặc biệt đối với người Iran, khi họ có thể cảm nhận gần như ngay lập tức hệ quả của việc các chuyến bay quốc tế biến mất.

Ông Pusztai cho rằng khác với các biện pháp hạn chế nhằm vào các tổ chức tài chính hay những biện pháp trừng phạt thứ cấp khác, sự gián đoạn của các chuyến bay là hệ quả hiện hữu và dễ nhận thấy.

“Một cuộc phong tỏa hàng không như vậy chắc chắn sẽ được nhìn thấy ngay lập tức”, ông nói.

Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo không nên kỳ vọng riêng các biện pháp trừng phạt trong lĩnh vực hàng không có thể buộc Tehran thay đổi lập trường.

Ông Pusztai cho rằng các biện pháp này chỉ là một mắt xích trong nỗ lực rộng hơn của Washington nhằm gia tăng sức ép đối với Iran.

Ngành hàng không, du lịch sẽ chịu tác động ra sao?

Những người cảm nhận tác động đầu tiên sẽ là hành khách Iran. Theo công ty phân tích dữ liệu hàng không Cirium, công suất vận chuyển hành khách quốc tế từ Iran trong tháng 8/2026 đã giảm 49% so với cùng kỳ năm trước.

Các hạn chế mới khiến chỉ còn một số ít đường bay quốc tế do các hãng hàng không Iran khai thác, đồng thời đẩy hàng nghìn hành khách về phía các cửa khẩu đường bộ với những nước như Thổ Nhĩ Kỳ và Armenia.

Nhưng tác động không dừng ở hành khách. Theo các chuyên gia, những biện pháp mới có thể đe dọa hàng nghìn việc làm trong ngành hàng không Iran và các lĩnh vực liên quan, từ du lịch đến dịch vụ lưu trú.

Với các nước láng giềng, một vòng xoáy căng thẳng mới có thể phủ thêm bất ổn lên ngành du lịch khu vực, vốn đã chịu tổn thất nặng nề bởi cuộc đối đầu kéo dài giữa Mỹ và Iran.

Tại những trung tâm hàng không lớn như Sân bay quốc tế Dubai, lưu lượng hành khách trong nửa đầu năm 2026 đã giảm 31% so với cùng kỳ năm ngoái.