Kể lịch sử bằng hình thức mới cho người trẻ
Không chỉ dừng ở việc cung cấp kiến thức, sách lịch sử cần được tổ chức nội dung, hình ảnh và tư liệu hợp lý để khơi gợi sự tò mò, duy trì hứng thú đọc.

Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 là dịp nhìn lại những giá trị làm nên bản sắc dân tộc và vai trò của các phương tiện lưu giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa - lịch sử. Trong đó, sách không chỉ bảo tồn tri thức, ký ức lịch sử mà còn giúp các thế hệ hiểu hơn về cội nguồn và văn hóa dân tộc.
Để những trang sử tiếp tục có sức sống trong đời sống đương đại, việc làm sao để sách lịch sử hấp dẫn, dễ tiếp cận với độc giả trẻ trở thành bài toán đáng chú ý. Trao đổi với Tri Thức - Znews, bà Nguyễn Thủy Hằng Giang, Giám đốc vận hành Đông A Books, chia sẻ về quá trình đầu tư cho các ấn phẩm lịch sử, từ lựa chọn tư liệu đến tổ chức nội dung và hình thức xuất bản.
Đầu tư hàng chục năm cho một tác phẩm lịch sử
- Thưa bà, điều gì khiến Đông A tiếp tục đầu tư vào dòng sách lịch sử, văn hóa, vốn đòi hỏi nhiều thời gian nghiên cứu, chi phí và công sức?
Sách lịch sử, văn hóa là một trong những dòng sách được chúng tôi quan tâm đầu tư trong nhiều năm qua. Chúng tôi cho rằng việc xuất bản những công trình có giá trị về lịch sử, văn hóa rất cần thiết, bởi đây là nguồn tri thức giúp bạn đọc hiểu hơn về quá khứ, về truyền thống và những giá trị đã hình thành nên bản sắc dân tộc.
Thách thức lớn nhất là làm sao giữ được giá trị của văn bản gốc, đồng thời giúp độc giả ngày nay có thể tiếp cận và sử dụng những công trình đó một cách thuận lợi.
Bà Nguyễn Thủy Hằng Giang, Giám đốc vận hành Đông A Books
Đây là dòng sách đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, nhân lực và kinh phí. Đơn cử như cuốn Lịch sử Việt Nam bằng hình (tác phẩm đoạt giải A Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII - PV), chúng tôi đã trải qua 17 năm kể từ khi hình thành ý tưởng, chuẩn bị bản thảo, sưu tầm tư liệu, tổ chức biên soạn cho đến khi sách chính thức ra mắt vào tháng 9/2024.
Bên cạnh những công trình sử học kinh điển, Đông A còn quan tâm khai thác, giới thiệu các nguồn tư liệu lịch sử có giá trị. Năm 2020, chúng tôi ra mắt Tủ sách Đông Dương, tập hợp những tác phẩm ghi chép về xã hội Việt Nam trong một giai đoạn.
Chúng tôi xác định giá trị của một cuốn sách không chỉ nằm ở doanh số trong thời gian đầu phát hành mà còn ở khả năng tồn tại lâu dài trong đời sống đọc. Chúng tôi mong muốn những công trình lịch sử, văn hóa có giá trị được xuất bản chỉn chu, có hình thức phù hợp để tiếp cận nhiều thế hệ độc giả và được lưu giữ lâu dài trong các tủ sách gia đình.
- Quá trình thực hiện những bộ sử lớn như “Khâm định Việt sử thông giám cương mục” hay “Đại Việt sử ký toàn thư”, đâu là những khó khăn mà nhà sách gặp phải?
Theo chúng tôi, thách thức lớn nhất là làm sao giữ được giá trị của văn bản gốc, đồng thời giúp độc giả ngày nay có thể tiếp cận và sử dụng những công trình đó một cách thuận lợi.
Các bộ sử liệu kinh điển thường có dung lượng lớn, cách ghi chép và hệ thống thuật ngữ mang đặc trưng của thời đại mà chúng ra đời. Nhiều tên người, địa danh, chức quan hoặc sự kiện lịch sử cần có kiến thức nền mới có thể hiểu đầy đủ. Vì vậy, việc lựa chọn văn bản, đối chiếu các bản in, hiệu đính, chú thích và tổ chức trình bày có ý nghĩa rất quan trọng.
Chẳng hạn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn trong 25 năm, gồm 52 quyển, với hệ thống ghi chép khá phức tạp, bao gồm các phần “Cương”, “Mục”, “Lời phê”, “Lời chua”, “Lời cẩn án”, lời bình của các sử gia và phụ lục. Khi tái bản công trình này, chúng tôi đã đối chiếu với các bản in của Nhà xuất bản Văn Sử Địa giai đoạn 1957-1960 và Nhà xuất bản Giáo dục năm 2007, hiệu đính lỗi chính tả, lỗi đánh máy, cập nhật chú thích địa danh và bổ sung cước chú khi cần thiết, đồng thời tôn trọng nguyên vẹn nội dung bản dịch. Ấn bản được thực hiện với khổ lớn 25 × 30 cm, dày 1.332 trang.

Bà Nguyễn Thủy Hằng Giang, Giám đốc vận hành Đông A Books, chia sẻ về câu chuyện làm sách lịch sử.
Với Đại Việt sử ký toàn thư, chúng tôi đã có quá trình thực hiện và tái bản công trình qua nhiều năm. Bộ sách được tổ chức thành hai quyển, gồm bản dịch Quốc ngữ và nguyên văn chữ Hán được sao chụp từ bản khắc năm Chính Hòa thứ 18 (1697), tạo điều kiện để bạn đọc nghiên cứu, đối chiếu và tra cứu. Qua các lần tái bản, Đông A cũng tiếp tục chỉnh lý chú thích địa danh, rà soát phần bản tra cứu nhằm nâng cao tính chính xác và thuận tiện khi sử dụng.
Bên cạnh phiên bản phổ thông, chúng tôi còn thực hiện các ấn bản giới hạn và đặc biệt với quy cách chế tác công phu, chú trọng chất liệu bìa, giấy in, kỹ thuật đóng sách và hình thức bảo quản. Qua đó, chúng tôi mong muốn giới thiệu một công trình sử học quan trọng bằng những hình thức phù hợp với nhu cầu đọc, nghiên cứu và sưu tầm của các nhóm độc giả khác nhau.
Việc thực hiện các cuốn sách lịch sử đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự đầu tư kỹ lưỡng, từ khâu nghiên cứu, biên tập đến thiết kế, trình bày. Dù gặp không ít khó khăn, chúng tôi kiên định theo đuổi dòng sách này với mong muốn góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị lịch sử và đưa những công trình sử học quan trọng đến gần hơn với bạn đọc.
Qua những công trình này, Đông A cho rằng việc đưa sử liệu kinh điển đến với độc giả hiện đại không nhất thiết phải đơn giản hóa nội dung. Điều quan trọng là có những giải pháp biên tập và trình bày phù hợp, giúp người đọc thuận tiện hơn trong việc đọc, đối chiếu và tra cứu, đồng thời bảo tồn được giá trị của các văn bản lịch sử.
Kể chuyện lịch sử bằng hình thức mới nhưng vẫn giữ gìn chiều sâu, bản sắc
- Quá trình làm sách, đặc biệt là những cuốn lịch sử bằng hình, đơn vị đã làm gì để giữ được chiều sâu lịch sử trong cách biểu đạt mới?
Điều quan trọng nhất là phải xác định rõ cơ sở tư liệu của nội dung được thể hiện. Hình ảnh hay cách kể chuyện có thể giúp lịch sử trở nên gần gũi, dễ tiếp cận hơn, nhưng dù lựa chọn hình thức thể hiện nào, nội dung vẫn phải bảo đảm tính chính xác.
Chẳng hạn, trong Lịch sử Việt Nam bằng hình, nội dung được tổ chức theo 14 phần, mỗi phần có bảng niên biểu khái quát. Các sự kiện được trình bày trong mối liên hệ giữa những gì diễn ra trước đó và những tác động về sau. Cuối mỗi phần có mục “Thế giới chuyển biến”, giúp bạn đọc đặt lịch sử Việt Nam trong bối cảnh khu vực và thế giới cùng thời kỳ.
Tương tự, Hồ Chí Minh - Tiểu sử bằng hình được tổ chức theo các giai đoạn trong cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cuối mỗi phần đều có bài khái quát bối cảnh thế giới tương ứng, giúp người đọc hiểu rõ hơn những chuyển biến quốc tế có liên quan đến hoạt động cách mạng của Người.




Những tác phẩm lịch sử được thực hiện với định dạng thu hút độc giả trẻ.
Với sách lịch sử dành cho thiếu nhi như Hào khí Đông A, cách tiếp cận lại khác. Thay vì trình bày một khối lượng lớn sự kiện và niên đại, bộ sách lựa chọn những nhân vật tiêu biểu của triều Trần, kể lại câu chuyện về cuộc đời, phẩm chất và những đóng góp của họ thông qua ngôn ngữ gần gũi, kết hợp tranh minh họa sinh động. Qua những câu chuyện cụ thể, các em có thể bước đầu hình dung về bối cảnh lịch sử, tinh thần yêu nước và ý chí tự cường của cha ông.
Việc cô đọng nội dung đòi hỏi sự lựa chọn và cân nhắc cẩn trọng. Mỗi sự kiện lịch sử đều gắn với những điều kiện, nguyên nhân và hệ quả nhất định. Vì vậy, trong quá trình biên soạn, chúng tôi chú trọng lựa chọn những chi tiết tiêu biểu, đồng thời bảo đảm các thông tin về bối cảnh và mối liên hệ giữa các sự kiện, giúp độc giả tiếp cận lịch sử một cách dễ hiểu, hệ thống và toàn diện hơn.
Đồng thời, các tư liệu minh họa cũng phải được lựa chọn và kiểm tra nguồn gốc. Trong Lịch sử Việt Nam bằng hình, nguồn tư liệu hình ảnh và bản quyền được ghi nhận riêng ở cuối sách; những văn bản, trích dẫn lịch sử quan trọng cũng được dẫn nguồn.
Chúng tôi cho rằng tính hấp dẫn của hình thức thể hiện phải được xây dựng trên nền tảng tư liệu đáng tin cậy.
- Trong quá trình làm sách lịch sử, có kinh nghiệm gì đã được Đông A rút ra?
Một kinh nghiệm quan trọng là cần dành đủ thời gian cho công tác chuẩn bị, nghiên cứu và kiểm tra tư liệu. Với sách lịch sử, những sai sót dù nhỏ về niên đại, tên gọi, hình ảnh hoặc chú thích cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng của cả công trình.
Làm sách lịch sử cần có tầm nhìn dài hạn. Những công trình có giá trị có thể tiếp tục được tái bản, được sử dụng trong nghiên cứu, giảng dạy và được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Bà Nguyễn Thủy Hằng Giang, Giám đốc vận hành Đông A Books
Quá trình 17 năm thực hiện Lịch sử Việt Nam bằng hình cho chúng tôi thấy rằng việc đầu tư cho một công trình lớn đòi hỏi sự kiên trì, tổ chức công việc chặt chẽ và phối hợp của nhiều người thuộc các chuyên môn khác nhau.
Qua việc thực hiện các dòng sách khác nhau, từ những bộ sử kinh điển, các công trình nghiên cứu đầu thế kỷ XX, Tủ sách Đông Dương đến các ấn phẩm lịch sử bằng hình và sách lịch sử dành cho thiếu nhi, chúng tôi nhận thấy không có một phương thức làm sách chung cho tất cả.
Với các tác phẩm nghiên cứu kinh điển, cần chú trọng lựa chọn và đối chiếu văn bản. Với những nguồn tư liệu lịch sử nước ngoài, công tác dịch thuật, chú giải và đặt tư liệu trong bối cảnh ra đời có ý nghĩa quan trọng. Với các ấn phẩm biên soạn lịch sử bằng hình, thách thức nằm ở việc lựa chọn, xác minh tư liệu và tổ chức nội dung trực quan mà vẫn bảo đảm chiều sâu kiến thức. Còn với sách dành cho thiếu nhi, việc lựa chọn câu chuyện, ngôn ngữ và hình ảnh phù hợp với lứa tuổi là điều cần được quan tâm.

Bộ sách lịch sử Hào khí Đông A với đối tượng độc giả chính là các em nhỏ.
Chúng tôi cũng nhận thấy sự phối hợp giữa đội ngũ biên soạn, các nhà nghiên cứu, biên tập viên, họa sĩ thiết kế và bộ phận sản xuất có vai trò quan trọng đối với chất lượng ấn phẩm. Hình thức trình bày cần được xây dựng trên cơ sở hiểu đúng nội dung, thay vì chỉ được xem là công đoạn trang trí sau khi bản thảo hoàn thành.
Cuối cùng, làm sách lịch sử cần có tầm nhìn dài hạn. Những công trình có giá trị có thể tiếp tục được tái bản, được sử dụng trong nghiên cứu, giảng dạy và được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Đó cũng là động lực để chúng tôi tiếp tục đầu tư vào dòng sách lịch sử, văn hóa trong thời gian tới.
Nguồn Znews: https://znews.vn/ke-lich-su-bang-hinh-thuc-moi-cho-nguoi-tre-post1697327.html
