Kết nối nhà làm phim trẻ với di sản và đạo học của dân tộc

Cảnh trong phim tài liệu “Khát vọng vươn xa” của tác giả Lê Hoàng Hà, giải nhất cuộc thi. (Ảnh: Ban tổ chức)

Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay” do Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam phối hợp Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám, thành phố Hà Nội tổ chức. 13 tác phẩm đã được trao giải, trong đó giải nhất thuộc về tác giả Lê Hoàng Hà với bộ phim tài liệu “Khát vọng vươn xa”.

Cuộc thi thu hút thí sinh ở nhiều ngành nghề, lứa tuổi, từ những thí sinh không chuyên, sinh viên cho đến những nhà làm phim chuyên nghiệp, với những trải nghiệm, góc nhìn và cách kể chuyện khác nhau. Phần lớn trong đó là những nhà làm phim rất trẻ, còn ngồi trên giảng đường đại học, nhưng đã mang lại những góc nhìn mới mẻ về những đề tài quen thuộc và có phần khó thể hiện.

Trong 23 phim ngắn được lựa chọn vào Chung khảo, có 17 phim tài liệu, 4 phim truyện và 2 phim hoạt hình. Phim tài liệu chiếm tỷ lệ lớn, cho thấy nhiều tác giả lựa chọn đi từ các nhân vật, sự kiện và câu chuyện có thật; Phim truyện và hoạt hình mang đến những phương thức kể chuyện khác biệt về cấu trúc, xây dựng nhân vật, ngôn ngữ hình ảnh với những ý tưởng nhân văn và độc đáo.

Sự đa dạng trong đề tài

Di sản, hiền tài và hiếu học vốn không phải là những đề tài dễ đối với nhiều nhà làm phim trẻ. Tuy nhiên, những tác phẩm dự thi đã cho thấy những tìm tòi, khám phá, tiếp cận và những cách thể hiện khá phong phú của nhà làm phim trẻ.

Các tác phẩm dự thi trải rộng trên nhiều nhóm đề tài: giáo dục, hình ảnh người thầy, học trò; chân dung nhân vật trí thức, lịch sử, khoa học, sáng tạo, văn hóa, di sản, nghệ thuật truyền thống; đến nghề nghiệp, người trẻ, trách nhiệm cá nhân và những vấn đề của đời sống đương đại.

Điểm chung nhất của các tác phẩm dự thi là góc nhìn của thế hệ hôm nay về những di sản văn hóa và tinh thần của cha ông, đó là sự hiếu học, đạo học, đó là tinh thần gìn giữ và trao truyền những nét đẹp văn hóa của dân tộc đến các thế hệ sau.

Cảnh trong phim "Học".

Nhóm tác phẩm về giáo dục, tri thức và người thầy có thể kể tới “Khát vọng vươn xa”, “Chạm vào tri thức”, “Hình ảnh người giáo viên trong xã hội hiện đại”, “Người thầy trước những vi rút tử thần”, “Muôn đời đạo học”, “Học”... khai thác nhiều khía cạnh khác nhau của việc học và truyền đạt tri thức. Có phim theo chân những người trực tiếp giảng dạy; có phim đi vào hoạt động nghiên cứu, khoa học; có tác phẩm quan tâm đến cơ hội học tập, sự tiếp nối tri thức giữa các thế hệ hay những thay đổi trong vai trò của người thầy trước yêu cầu của xã hội hiện đại. Qua đó, giáo dục không chỉ xuất hiện như một đề tài, mà trở thành một mạch nội dung xuyên suốt trong nhiều tác phẩm dự thi.

Bên cạnh những câu chuyện của hiện tại, một số tác giả lựa chọn chân dung trí thức và nhân vật lịch sử để kể lại những đóng góp của họ trong từng giai đoạn. “Chuyện một nữ trí thức Hà Nội” tiếp cận một nhân vật trí thức qua hành trình nghề nghiệp và cuộc đời; “Tô Hiến Thành - Gương sáng trong lòng dân tộc” trở về với một nhân vật lịch sử. Những tác phẩm này đặt nhân vật vào bối cảnh cụ thể, từ đó gợi mở những câu chuyện về tri thức, trách nhiệm và sự đóng góp đối với xã hội thay vì chỉ tái hiện tiểu sử.

Phim “Tia sáng sân khấu”.

Văn hóa, di sản và nghệ thuật truyền thống cũng là một mảng đề tài được nhiều tác giả quan tâm. “Hạ Hồi Show: Khi Gen Z hồi sinh nghệ thuật truyền thống”, “Tia sáng sân khấu”, “Bóng đào giữa mùa lam”… tiếp cận văn hóa từ những không gian và hình thức khác nhau. Có tác phẩm hướng tới đời sống của cộng đồng và bản sắc địa phương; có phim theo chân những người đang thực hành nghệ thuật truyền thống; cũng có những câu chuyện đặt người trẻ vào quá trình tiếp nhận, làm mới và đưa những giá trị văn hóa quen thuộc đến gần hơn với công chúng hôm nay. Ở nhóm phim này, di sản không chỉ hiện diện như một đối tượng để ghi lại, mà còn trở thành chất liệu để các tác giả tìm kiếm những cách kể mới.

Cảnh trong phim “Trưởng bản ngày mai”.

Đời sống của đồng bào dân tộc và cộng đồng vùng cao cũng xuất hiện trong các tác phẩm dự thi. “Buổi lễ trưởng thành của Adei” - một phim truyện ngắn khai thác câu chuyện một thiếu niên Chăm tiếp nối truyền thống gia đình và cộng đồng; Cũng là một phim truyện ngắn, “Trưởng bản ngày mai” kể về một cậu bé vùng cao phía bắc với những lựa chọn, ước mơ và trách nhiệm trong đời sống bản làng. Qua đó, bức tranh đề tài của cuộc thi được mở rộng tới những câu chuyện gần gũi từ nhiều cộng đồng và không gian sống khác nhau.

Một mảng khác phản ánh khá rõ góc nhìn của người trẻ trước những lựa chọn của đời sống đương đại. Màu tự do (phim truyện ngắn), Lời giải của tương lai, Một chữ Hiền, một chữ Tài, Nghề nghiệp (phim tài liệu)… đặt nhân vật trước những câu hỏi về nghề nghiệp, trách nhiệm, lựa chọn cá nhân, mối quan hệ với cộng đồng hay khả năng tạo ra thay đổi từ chính công việc và năng lực của mình.

Nếu các tác phẩm về lịch sử và giáo dục thường dựa nhiều vào những nhân vật, câu chuyện có thật, thì nhóm này có xu hướng sử dụng tình huống, nhân vật hư cấu hoặc cách kể giàu tính biểu đạt hơn để chuyển tải vấn đề.

Tác phẩm hoạt hình dự thi cũng mang đến một cách tiếp cận khác cho chủ đề cuộc thi. Hai tác phẩm “Poocbaga” và “Sắc màu của núi” sử dụng tạo hình, màu sắc và không gian hình ảnh để kể chuyện, cho phép các tác giả mở rộng khả năng biểu đạt bằng cách kể dựa nhiều vào nhân vật và tư liệu thực tế. Sự hiện diện của phim hoạt hình trong vòng Chung khảo góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ thể hiện của cuộc thi.

Đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khải Hưng - Chủ tịch Hội đồng Chung khảo cho rằng các phim đều thể hiện sự trân trọng truyền thống, tinh thần tôn sư trọng đạo và mối quan hệ thầy-trò, đồng thời có những cách thể hiện mới mẻ bằng ngôn ngữ điện ảnh.

Theo ông, dù được thực hiện bởi những người làm phim có mức độ kinh nghiệm khác nhau, nhiều tác phẩm vẫn tạo được cảm xúc cho người xem.

Ông cũng nhấn mạnh, để một tác phẩm nổi bật, trước hết bộ phim cần bám sát tiêu chí của cuộc thi, đồng thời phải có cách sáng tạo riêng: “Mỗi một phim đều có sự sáng tạo khác nhau, nên tạo nên một màu sắc rất tươi đẹp cho cả chùm phim ngắn “Hiền tài hôm nay”.

Những góc nhìn và cách thể hiện phong phú

Qua các vòng tuyển chọn, các tác phẩm cho thấy sự khác biệt khá rõ về kinh nghiệm nghề nghiệp, điều kiện sản xuất và mức độ hoàn thiện.

Bên cạnh những phim được thực hiện bởi các đơn vị hoặc ê-kíp có kinh nghiệm, nhiều tác phẩm của sinh viên và nhóm làm phim trẻ, người làm phim độc lập cho thấy sự chủ động trong lựa chọn đề tài, tìm kiếm nhân vật và thử nghiệm cách kể.

Các tác phẩm nổi bật không chỉ dựa vào một nhân vật hoặc đề tài có ý nghĩa, mà còn thể hiện sự đầu tư vào cấu trúc câu chuyện, hình ảnh, âm thanh, dựng phim, nhịp điệu và khả năng dẫn dắt cảm xúc. Một số tác phẩm khác vẫn còn thiên về hình thức phóng sự, phụ thuộc nhiều vào lời bình và phỏng vấn hoặc chưa khai thác hết tiềm năng điện ảnh của chất liệu.

Phim "Chạm vào tri thức".

Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam nhận xét, hơn 200 tác phẩm gửi về không chỉ cho thấy sự quan tâm đối với chủ đề của cuộc thi, mà còn thể hiện tình yêu điện ảnh, sự hào hứng tham gia và nguồn năng lượng sáng tạo phong phú từ nhiều nhóm tác giả khác nhau. Từ các nhà làm phim chuyên nghiệp đến sinh viên, người trẻ yêu điện ảnh, mỗi tác phẩm đều góp thêm một cách kể, một góc nhìn riêng, tạo nên diện mạo đa dạng cho cuộc thi.

Nhà giáo Nhân dân, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Ngọc, thành viên Hội đồng Chung khảo cũng nhận xét, các tác phẩm chung khảo cho thấy nhiều cách tiếp cận khác nhau, từ lối kể truyền thống đến những phương thức thể hiện mang hơi thở điện ảnh hiện đại. Theo ông, điểm đáng ghi nhận là các phim đã khai thác những câu chuyện về con người và truyền thống bằng góc nhìn chân thực, gần gũi, trong đó nhiều tác phẩm tập trung rõ hơn vào những vấn đề và nhân vật của đời sống hôm nay.

Còn đạo diễn Phan Đăng Di, thành viên Hội đồng Chung khảo cho rằng, với một chủ đề tương đối mô phạm nhưng các phim gửi tới cuộc thi (nhiều trong số đó là phim phóng sự, tài liệu của các nhà làm phim không chuyên) đã thoát khỏi sự nhàm, sáo nhờ chọn được nhân vật hay. Họ có thể là những nhà giáo dục, nhà khoa học nổi tiếng, cũng có thể chỉ là những người bình thường đang nỗ lực phổ biến tri thức đến cộng đồng nhưng con đường của họ thực sự tạo cảm hứng. “Những bộ phim ghi lại con đường đó, dù kỹ thuật còn vụng về đã chuyển tải được một tinh thần rất đúng của hiền tài là sẵn sàng cống hiến, hy sinh và dấn thân”, đạo diễn Phan Đăng Di nhận xét.