Khả năng chống chịu trước thiên tai bắt đầu từ mỗi ngôi nhà

Năm 2026, Văn phòng Liên Hợp Quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR) lựa chọn chủ đề “Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà” (Resilience Starts at Home).

Thông điệp nhấn mạnh rằng nhà ở là nơi người dân chịu tác động trực tiếp khi thiên tai xảy ra, đồng thời cũng là nơi cần xây dựng khả năng chống chịu từ sớm.

Diễn tập ứng phó thiên tai

Theo Báo cáo thiên tai thế giới năm 2026 của Liên đoàn Chữ thập Đỏ và Trăng Lưỡi liềm Đỏ quốc tế (IFRC), trong giai đoạn 2020-2024, thiên tai khiến hơn 270.000 người thiệt mạng, ảnh hưởng đến gần 700 triệu người và gây ra hơn 105 triệu lượt di dời nội địa.

Những con số này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đầu tư cho phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro và phục hồi lâu dài, bên cạnh hoạt động cứu trợ, ứng phó khẩn cấp.

An toàn từ nơi ở của mỗi gia đình

Một căn nhà an toàn, được xây dựng tại khu vực có mức độ rủi ro được đánh giá đầy đủ, có thể giúp giảm thiệt hại khi bão, lũ lụt, sạt lở hoặc các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra. Ngược lại, nhà ở tại khu vực nguy hiểm, thiếu tiêu chuẩn xây dựng hoặc không được bảo trì có thể khiến người dân dễ bị tổn thương hơn.

UNDRR cho rằng việc bảo đảm an toàn nhà ở cần sự tham gia của nhiều bên. Chính quyền có vai trò quy hoạch sử dụng đất có tính đến rủi ro, thực hiện tiêu chuẩn xây dựng an toàn và cung cấp thông tin đầy đủ cho cộng đồng.

Khu vực tư nhân tham gia vào các quyết định về địa điểm, phương thức xây dựng, tài chính và bảo hiểm nhà ở. Mỗi hộ gia đình cần được trang bị kiến thức, nguồn lực để nhận diện nguy cơ tại địa phương, chuẩn bị phương án ứng phó và hành động sớm khi có cảnh báo.

Kinh nghiệm địa phương cũng có thể góp phần thích ứng với điều kiện tự nhiên. Tại một số vùng ở Việt Nam, nhà sàn truyền thống giúp hạn chế tác động của ngập lụt trong những điều kiện nhất định.

Ở bang Kerala của Ấn Độ, một số mô hình nhà có nền nâng cao được áp dụng nhằm giảm nguy cơ nước lũ tràn vào không gian sinh hoạt.

Tuy nhiên, không có một mô hình nhà ở nào phù hợp với mọi loại hình thiên tai. Hiệu quả của giải pháp phụ thuộc vào địa hình, đặc điểm dòng chảy, cường độ thiên tai và chất lượng công trình.

Việc kết hợp kinh nghiệm địa phương với kiến thức khoa học, dữ liệu rủi ro và tiêu chuẩn xây dựng hiện đại sẽ giúp cộng đồng lựa chọn cách ứng phó phù hợp hơn.

Khả năng tiếp cận nhà ở an toàn cũng là vấn đề cần được quan tâm. Các hộ thu nhập thấp thường gặp khó khăn khi gia cố nhà cửa, di dời khỏi khu vực nguy hiểm hoặc khôi phục sinh kế sau thiên tai.

Nếu thiếu hỗ trợ, những nhóm dễ bị tổn thương có thể tiếp tục sống trong điều kiện không an toàn và chịu thiệt hại lặp lại qua nhiều đợt thiên tai.

Do đó, các chương trình hỗ trợ cải thiện nhà ở, đầu tư hạ tầng phòng, chống thiên tai, quy hoạch dân cư và chính sách bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương cần được triển khai đồng bộ.

Nhà ở có khả năng chống chịu không nên trở thành lợi thế chỉ dành cho những người có điều kiện kinh tế; đây còn là một phần trong nỗ lực giảm chi phí cứu trợ, tái thiết và phục hồi sau thiên tai.

Lãnh đạo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai trao giải cho học sinh đạt giải Nhất cuộc thi Rung chuông vàng tìm hiểu kỹ năng, kiến thức phòng, chống thiên tai năm 2026

Hưởng ứng Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai và Ngày ASEAN về Quản lý thiên tai năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thông qua Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và tổ chức quốc tế tổ chức nhiều hoạt động truyền thông, giáo dục, nâng cao nhận thức về phòng, chống thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu trong tháng 10.

Cảnh báo sớm phải đi cùng hành động

Bên cạnh nhà ở an toàn, khả năng tiếp cận cảnh báo sớm và kiến thức ứng phó có ý nghĩa quyết định đối với việc bảo vệ tính mạng. Sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” của Liên Hợp Quốc đặt mục tiêu bảo đảm mọi người trên thế giới được hưởng lợi từ hệ thống cảnh báo sớm vào cuối năm 2027.

Để thực hiện mục tiêu này, các quốc gia cần kết nối dự báo khí tượng, thông tin rủi ro với hệ thống truyền tin đến người dân, đồng thời bảo đảm cảnh báo đến được những nhóm khó tiếp cận thông tin. Cảnh báo chỉ thực sự phát huy tác dụng khi người dân biết cần làm gì sau khi nhận tin về bão, lũ hoặc sạt lở: xác định tuyến sơ tán, chuẩn bị vật dụng thiết yếu và hỗ trợ những người cần giúp đỡ.

Các cuộc diễn tập tại cộng đồng, hướng dẫn kỹ năng ứng phó và kế hoạch phòng tránh ở cấp hộ gia đình giúp chuyển thông tin cảnh báo thành hành động cụ thể. Trường học cũng là địa điểm quan trọng để hình thành văn hóa phòng ngừa. Khi được trang bị kiến thức và kỹ năng, trẻ em có thể bảo vệ bản thân, đồng thời chia sẻ thông tin với gia đình và cộng đồng.

Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy giáo dục, ứng dụng công nghệ và hợp tác giữa nhiều bên là những yếu tố quan trọng để nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai.

Tính đến tháng 12/2024, các hoạt động thuộc Dự án Khu vực về sóng thần đã tiếp cận khoảng 800 trường học tại 24 quốc gia, với hơn 220.000 người tham gia.

Công nghệ và dữ liệu cũng hỗ trợ đánh giá mức độ sẵn sàng ứng phó, xác định điểm yếu trong hệ thống và cải thiện công tác hoạch định chính sách.

UNDP thúc đẩy công cụ đánh giá mức độ trưởng thành về chuyển đổi số trong quản lý rủi ro thiên tai (DX4Resilience), đồng thời hợp tác với doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu để nâng cao năng lực phân tích dữ liệu thiệt hại.

Thông điệp “Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà” vì thế gắn an toàn của từng gia đình với năng lực quản trị rủi ro của cả cộng đồng.

Từ quy hoạch, xây dựng nhà ở đến cảnh báo sớm, giáo dục và ứng dụng công nghệ, các giải pháp cần được triển khai liên tục, với sự phối hợp của chính quyền, doanh nghiệp và người dân.

Khi mỗi gia đình được chuẩn bị tốt hơn và cộng đồng chủ động hơn, khả năng giảm thiểu tổn thất do thiên tai cũng được nâng cao.