Khai thác 'chui' ngay trong mỏ khoáng sản có phép

"Canh" dưới ngưỡng 15%

Vụ việc thứ nhất được nêu tại Thông báo số 3490/TB-TTCP ngày 25/9 của Thanh tra Chính phủ (TTCP) về kết luận thanh tra chuyên đề công tác quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại TPHCM, Tây Ninh và Đồng Tháp. Mỏ đá Thường Tân III (xã Thường Tân, TPHCM) được tỉnh Bình Dương cũ cấp phép năm 2019 cho Công ty Cổ phần Xây dựng Bình Dương, công suất 1,7 triệu mét khối đá nguyên khối mỗi năm, thời hạn 10 năm. Đối chiếu hồ sơ, chứng từ kế toán, TTCP xác định trong 4 năm liên tục (từ 2022 đến 2025), công ty khai thác vượt công suất tổng cộng 785.949m3 đá nguyên khối, giá trị tạm tính 120,041 tỷ đồng.

Đáng chú ý là cách vượt: năm 2022 vượt 4,037% công suất, 3 năm sau lần lượt 13,919%, 13,970% và 14,306%. Theo bản giải trình của Chủ tịch Hội đồng quản trị (HĐQT) công ty được TTCP dẫn lại, doanh nghiệp biết rõ mình khai thác vượt công suất ghi trong giấy phép nhưng vẫn làm vì nhu cầu thị trường; đồng thời chủ động giữ mức vượt dưới 15% để tránh bị tước quyền sử dụng giấy phép theo quy định xử phạt vi phạm hành chính. "Canh" được ngưỡng xử phạt, nhưng cộng dồn 4 năm, giá trị số đá vượt phép gấp 120 lần mức 1 tỷ đồng nêu tại điểm b khoản 2 Điều 227 Bộ luật Hình sự (BLHS), điều khoản được chính cơ quan Thanh tra viện dẫn. TTCP kết luận hành vi có dấu hiệu của tội "vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên".

Thanh tra Chính phủ công bố quyết định thanh tra chuyên đề công tác quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại TPHCM, Tây Ninh và Đồng Tháp vào tháng 7/2026

Chưa hết, kết luận giám định của Liên đoàn Địa chất Trung Trung Bộ cho thấy, từ tháng 8/2019 đến ngày 23/7/2026, mỏ đã khai thác 19.024.038m3 đá nguyên khai, trong khi sổ sách công ty chỉ thể hiện 18.818.631m3. Phần chênh lệch 205.407m3, tạm tính 28,617 tỷ đồng, không được ghi nhận trên sổ kế toán; thuế, phí chưa kê khai tạm tính khoảng 7,161 tỷ đồng. TTCP xác định có dấu hiệu của tội "vi phạm quy định của Nhà nước về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng" và tội "trốn thuế", đã chuyển hồ sơ vụ việc sang Cơ quan điều tra theo quy định.

Vụ việc thứ hai nằm trong Thông báo số 3569/TB-TTCP ngày 30/9 về kết luận thanh tra việc quản lý, sử dụng nhà, đất tại tỉnh An Giang. Tại 3 khu đất, Công ty Cổ phần Xây lắp An Giang khai thác đất sét làm nguyên liệu sản xuất gạch ngói khi chưa được cấp phép khai thác khoáng sản; từ năm 2014 đến 2023, khối lượng khai thác trái phép là 2.300.206,22m3 trên diện tích 406.600m2. TTCP xác định vụ việc có dấu hiệu tội phạm theo Điều 227 BLHS, đã chuyển thông tin đến Bộ Công an xem xét, xử lý; kiến nghị tỉnh An Giang xác định chính xác khối lượng bị khai thác trái phép để tính số lợi bất hợp pháp, buộc nộp lại ngân sách.

Mượn danh nghĩa hợp pháp để khai thác "chui" không phải thủ đoạn mới. Giữa năm 2025, Phòng Cảnh sát kinh tế - Công an TPHCM triệt phá vụ khai thác đá tại hồ chứa nước Đá Đen: dự án chỉ được phép nạo vét, tận thu đất san lấp, nhưng khi phát hiện lòng hồ có đá, các đối tượng tổ chức khai thác, ghi trên hợp đồng là "đá phong hóa"; riêng 3 khách hàng lớn đã tiêu thụ hơn 365.000m3, khoảng 29,8 tỷ đồng. Ba bị can bị khởi tố, bắt tạm giam. Cùng thời điểm, tại phường Long Hương, một nhóm khác bị khởi tố vì đào vượt độ sâu cho phép hơn 7.000m3 đá trong một dự án nhà xưởng, rồi lấp lại để che giấu.

Ngày 07/8, TAND TPHCM tuyên phạt Phan Thành Muôn (SN 1969, Chủ tịch HĐQT một tập đoàn khoáng sản) 10 năm tù về 3 tội, trong đó có tội theo Điều 227 BLHS. Theo cáo trạng, bị cáo cùng đồng phạm khai thác vượt công suất, vượt độ sâu và ngoài phạm vi được cấp phép tại một mỏ titan ở tỉnh Bình Thuận (cũ), với khoảng 460.000 tấn khoáng vật nặng trị giá hơn 1.508 tỷ đồng. Mới nhất, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đề nghị truy tố nhóm bị can điều hành một mỏ đất ở Thanh Hóa, cũng về hành vi khai thác vượt công suất, ngoài ranh giới giấy phép 169.231m3 đất, đá.

Nhà máy gạch ngói Tunnel An Giang của Công ty Cổ phần xây lắp An Giang

Hậu kiểm còn bỏ ngỏ

Vì sao mỏ Thường Tân III vượt công suất 4 năm liền mà không bị phát hiện? Kết luận của TTCP nêu: từ khi cấp phép đến thời điểm thanh tra, Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM chưa kiểm tra, giám sát việc chấp hành các điều kiện của giấy phép; từ năm 2015, công ty chưa được cơ quan thuế kiểm tra; Thanh tra TPHCM thanh tra chuyên đề năm 2026, phát hiện vi phạm nhưng không kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Tại Tây Ninh, một mỏ cát trên sông Vàm Cỏ Đông được gia hạn giấy phép từ tháng 3/2023, hơn 3 năm sau vẫn chưa khai thác, chưa thuê mặt nước mà cơ quan chuyên môn không kiểm tra, đôn đốc. Cả 3 địa phương chưa ban hành quy chế phối hợp quản lý Nhà nước về khoáng sản.

Hiện trường một vụ khai thác đá trái phép bị Phòng Cảnh sát kinh tế - Công an TPHCM triệt phá năm 2025

Hai kết luận thanh tra chuyên đề của Thanh tra TPHCM công bố giữa năm cho thấy, đây không phải chuyện riêng một mỏ: trong 57 mỏ được kiểm tra, 6 mỏ khai thác vượt công suất, 13 doanh nghiệp lập báo cáo định kỳ chưa chính xác về sản lượng hoặc thiếu nội dung, trong khi Sở NN&MT chưa có hệ thống tiếp nhận dữ liệu trạm cân để giám sát sản lượng theo thời gian thực. Nói cách khác, Nhà nước biết mỏ lấy lên bao nhiêu chủ yếu qua báo cáo của chính chủ mỏ. Sức ép thị trường thì có thật: theo Thanh tra TPHCM, năm 2025, giá đá thành phẩm tăng 25% - 52%; dự báo năm 2026, 46 công trình trọng điểm cần khoảng 28,16 triệu mét khối đá, nguồn cung chỉ đáp ứng khoảng 69,5%.

Thiếu vật liệu là lý do để điều chỉnh công suất đúng quy trình, không phải để doanh nghiệp tự cho mình quyền vượt phép. Ngay việc điều chỉnh cũng còn bất cập: tháng 12/2025, UBND TPHCM điều chỉnh cho một mỏ tăng thêm 474.597m3 trong 22 ngày còn lại của năm, trong khi năng lực tối đa của mỏ trong quãng thời gian này chỉ khoảng 354.838m3. TTCP kiến nghị: TPHCM, Tây Ninh, Đồng Tháp làm rõ trách nhiệm từng tổ chức, cá nhân theo từng thời kỳ, chấn chỉnh việc thẩm định, cấp phép, tăng cường kiểm tra sau cấp phép, báo cáo kết quả trước ngày 15/12/2026; không để xảy ra hành vi lợi dụng, trục lợi chính sách bảo đảm vật liệu cho dự án trọng điểm.

Khoáng sản là tài sản công; mỗi mét khối đá lấy ngoài giấy phép, ngoài sổ sách là một phần tài nguyên, ngân sách thất thoát. Những hồ sơ vừa được chuyển đi là lời cảnh báo với các chủ mỏ đang tính toán "vượt vừa đủ”: chế tài hành chính có ngưỡng, còn trách nhiệm hình sự tính trên giá trị khoáng sản đã lấy đi. Với cơ quan quản lý, bài học là hậu kiểm phải đi cùng giấy phép, bằng dữ liệu trạm cân, camera và đối chiếu thuế, chứ không thể chờ thanh tra vào cuộc.