Khi dân số vàng khép lại - Bài 1: Người trẻ chần chừ trước hôn nhân

Lễ cưới tập thể các cặp đôi có hoàn cảnh khó khăn vào tháng 10/2026. Ảnh: An Hiếu/Báo Tin tức và Dân tộc

Người Việt đang kết hôn ngày càng muộn, tuổi kết hôn trung bình lần đầu đã lên 28 tuổi, trong đó TP Hồ Chí Minh là nơi người trẻ cưới muộn nhất cả nước. Ở góc nhìn tâm lý học, đây là một giai đoạn trưởng thành mới nhưng phía sau lựa chọn chờ đợi còn là áp lực nhà ở, thu nhập và việc làm.

Muốn cưới nhưng chưa thể

Ngày 15/10/2026, 52 cặp đôi công nhân, người lao động tại TP Hồ Chí Minh được Liên đoàn Lao động Thành phố phối hợp Hội Liên hiệp Phụ nữ và Thành Đoàn tổ chức lễ cưới tập thể, hỗ trợ trang phục, ảnh cưới và tiệc cưới. Qua chia sẻ của nhiều cặp đôi là người lao động có thu nhập thấp, chi phí hôn lễ là một trong những rào cản tài chính khiến các cặp đôi trẻ băn khoăn trước quyết định kết hôn.

Theo kết quả Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình thời điểm 1/4/2025, do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố tháng 8/2026, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam đã tăng từ 25,2 tuổi vào năm 2019 lên 28 tuổi, trong đó nam giới là 30,1 tuổi và nữ giới là 25,9 tuổi.

Cùng với đó, tỷ lệ người từ 18 tuổi trở lên chưa từng kết hôn chiếm 25,8%, tăng 3,3 điểm phần trăm so với năm 2019. Đông Nam Bộ là khu vực có tỷ lệ người chưa từng kết hôn cao nhất cả nước với 33,1%, trong khi Trung du và miền núi phía Bắc thấp nhất, ở mức 19,2%.

Khoảng cách giữa các địa phương thể hiện rõ hơn ở tuổi kết hôn. Số liệu năm 2023 của Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê) cho thấy TP Hồ Chí Minh (trước sắp xếp đơn vị hành chính) có tuổi kết hôn trung bình lần đầu cao nhất cả nước (30,4 tuổi), trong khi ở Lai Châu chỉ hơn 22 tuổi. Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), nơi kết hôn muộn cũng là nơi sinh ít: năm 2025 TP Hồ Chí Minh có tổng tỷ suất sinh thấp nhất cả nước với 1,51 con/phụ nữ.

Xu hướng này không riêng ở Việt Nam. Khảo sát năm 2026 của Deloitte tại 44 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy 55% người thuộc thế hệ Gen Z và 52% người thuộc thế hệ Millennials trên toàn cầu đang trì hoãn những quyết định quan trọng như kết hôn, lập gia đình vì tình hình tài chính.

Vì hoàn cảnh khó khăn, nhiều cặp đôi cưới muộn vì không thể tổ chức lễ cưới. Chính vì vậy, Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh, Thành Đoàn TP Hồ Chí Minh và Trung tâm Hỗ trợ Thanh niên công nhân Thành phố tổ chức các lễ cưới tập thể nhằm giúp các cặp đôi tiếp tục vun đắp hạnh phúc gia đình. Ảnh: An Hiếu/Báo Tin tức và Dân tộc

Đánh giá về xu hướng kết hôn muộn của người trẻ, Tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam, phân tích: Người trẻ ngày nay sống trong một xã hội phức tạp hơn về công nghệ, văn hóa và kinh tế nên cần nhiều thời gian hơn để tìm lối đi riêng và độc lập về kinh tế, xã hội.

"Việt Nam có lẽ đang đi theo lộ trình mà nhiều nền kinh tế phát triển đã trải qua vài thập kỷ trước. Tuy nhiên, do quá trình chuyển đổi kinh tế diễn ra rất nhanh, sự thay đổi này dường như được nén lại trong một thế hệ", Tiến sĩ Ingram nhận định.

Tiến sĩ Ingram cho rằng, việc mô tả hiện tượng này là "kéo dài tuổi vị thành niên" hay "trì hoãn tuổi trưởng thành" là khá phiến diện, bởi người trẻ ở độ tuổi này đã là những người trưởng thành đúng nghĩa.

Các nhà tâm lý học, nổi bật là giáo sư người Mỹ Jeffrey Arnett, đã đề xuất khái niệm "emerging adulthood" (tạm dịch: độ tuổi bắt đầu trưởng thành), kéo dài từ khoảng 18 đến 30 tuổi, thậm chí đến giữa độ tuổi 30. Theo ông, đây là một giai đoạn sống mới, hình thành nhờ phát triển kinh tế và thay đổi trong kỳ vọng xã hội. Tại Việt Nam, giai đoạn này mới xuất hiện tương đối gần đây.

Lập gia đình sau khi đã sắp xếp được cuộc sống theo cách mình mong muốn giúp người trẻ có cảm giác làm chủ, điều mà theo Tiến sĩ Ingram có liên hệ chặt chẽ với sức khỏe tinh thần và hạnh phúc. "Trước đây, hôn nhân thường là một phần trong quá trình ổn định cuộc sống. Ngày nay, nhiều người trẻ lại cảm thấy rằng họ phải ổn định trước rồi mới có thể kết hôn", giáo sư Jeffrey Arnett lưu ý.

Cũng theo giáo sư Jeffrey Arnett, khi định nghĩa về sự "sẵn sàng" ngày càng mở rộng, người trẻ dễ rơi vào "bẫy" của chủ nghĩa hoàn hảo, từ chối những lựa chọn chưa lý tưởng, dù trong công việc hay tình yêu, để chờ một cơ hội tốt hơn có thể không bao giờ xuất hiện.

Đằng sau quyết định chưa kết hôn

GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường Kinh tế và Quản lý công, Đại học Kinh tế Quốc dân, từng lưu ý cần phân biệt giữa "không muốn có con" với "muốn có con nhưng chưa thể có con trong điều kiện hiện tại". Trong bài phân tích công bố tháng 9/2026, ông nhấn mạnh: "Nếu giá nhà vượt xa khả năng chi trả của người trẻ, việc lập gia đình và sinh con sẽ bị trì hoãn".

Theo quan niệm của người dân Việt Nam, an cư mới lạc nghiệp. Chính vì giá nhà ở cao cũng là nguyên nhân cản trở nhiều người chần chừ lập gia đình.

Thực tế chứng minh, khoảng cách giữa thu nhập và giá nhà ở phần nào lý giải sự chần chừ này. Theo Viện Nghiên cứu và Đánh giá thị trường bất động sản Việt Nam (VARS IRE), quý II/2025, giá căn hộ trung bình tại Hà Nội đạt 75,5 triệu đồng/m², còn TP Hồ Chí Minh là 77,1 triệu đồng/m². Riêng tại Hà Nội, giá căn hộ tăng khoảng 11,7%/năm, trong khi thu nhập bình quân chỉ tăng 6,4%/năm. Điều này khiến thời gian tích lũy toàn bộ thu nhập để mua căn hộ hai phòng ngủ rộng 70 m² tăng từ gần 18 năm vào năm 2014 lên gần 27 năm giữa năm 2025.

Trong khi đó, theo Cục Thống kê, thu nhập bình quân của người lao động trong 9 tháng năm 2026 đạt 9,1 triệu đồng/tháng. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15 đến 24 tuổi trong quý III/2026 là 9,07%, riêng khu vực thành thị lên tới 12,49%. Những con số này cho thấy áp lực tài chính không chỉ nằm ở việc mua nhà mà còn ở khả năng duy trì thu nhập ổn định để xây dựng gia đình.

Tại TP Hồ Chí Minh, anh Trần Vĩnh Nguyên (28 tuổi) sinh ra và lớn lên tại thành phố, dù đã có người yêu hơn 3 năm và đang có thu nhập ổn định khoảng 20 triệu đồng/tháng nhưng vẫn chưa dám tính chuyện kết hôn vì áp lực tài chính. Tương tự, anh Văn Thái (32 tuổi) và chị Trúc Quyên (28 tuổi) từ tỉnh lên TP Hồ Chí Minh lập nghiệp, hiện sống chung trong một phòng trọ nhưng chưa quyết định cưới. Theo chị Quyên, chi phí mua nhà và nuôi con trong tương lai khiến cả hai chưa sẵn sàng bước vào cuộc sống hôn nhân.

Điều đáng chú ý là những người trẻ này không thiếu mong muốn gắn bó lâu dài. Điều họ còn thiếu là sự bảo đảm về điều kiện sống sau khi kết hôn. Khi thu nhập hiện tại chỉ đủ đáp ứng nhu cầu trước mắt, việc lập gia đình đồng nghĩa với những khoản chi và trách nhiệm mới mà họ chưa chắc có thể gánh vác.

Tiến sĩ Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), cũng cho rằng xu hướng kết hôn, sinh con muộn có liên quan đến chi phí sinh hoạt, nhà ở, nuôi con và áp lực việc làm. Dự thảo báo cáo của Bộ Y tế về thực trạng và xu hướng mức sinh tại Việt Nam chỉ ra bốn nhóm nguyên nhân, gồm: Sự thay đổi về điều kiện sống, trình độ học vấn và ưu tiên nghề nghiệp; sức ép kinh tế; hạn chế trong chính sách hỗ trợ gia đình có con nhỏ tại khu công nghiệp, khu kinh tế; cùng các vấn đề liên quan đến phá thai và vô sinh.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận kết hôn muộn là hệ quả của khó khăn kinh tế thì chưa đầy đủ. Một bộ phận người trẻ thực sự lựa chọn cuộc sống độc thân, trong khi nhiều người khác vẫn coi hôn nhân là mục tiêu nhưng muốn ổn định sự nghiệp trước khi lập gia đình.

Nghiên cứu của nhóm tác giả Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Mạnh và Đinh Thị Mai Hương trên 408 sinh viên Trường Đại học Y Dược Hải Phòng, công bố tháng 4/2026, ghi nhận chỉ 6,1% không có ý định kết hôn. Trong khi đó, 53,4% muốn kết hôn sau khi sự nghiệp ổn định, ở độ tuổi từ 28 đến trên 30; 39% lựa chọn độ tuổi 25 - 27 và 82,8% vẫn coi hôn nhân là một giá trị quan trọng. Dù chỉ phản ánh một nhóm sinh viên được khảo sát, kết quả này cho thấy mong muốn kết hôn vẫn hiện hữu, nhưng ngày càng gắn với những điều kiện cụ thể.

Ở phạm vi toàn cầu, báo cáo của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) công bố tháng 7/2026, khảo sát hơn 100.000 người tại 73 quốc gia, cũng cho thấy hơn hai phần ba người được hỏi vẫn mong muốn kết hôn. Báo cáo ghi nhận an ninh tài chính được xem là yếu tố quan trọng khi xây dựng gia đình, trong khi khó khăn kinh tế và nhà ở tiếp tục là những rào cản lớn. Ông Matt Jackson, Trưởng Đại diện UNFPA tại Việt Nam, cũng cho rằng người trẻ không quay lưng với hôn nhân hay việc sinh con.

Người trẻ mong muốn ổn định cuộc sống trước rồi mới kết hôn nên thời gian chờ lập gia đình khá lâu, kéo theo sinh con cũng muộn. Ảnh minh họa

Như vậy, tỷ lệ người chưa kết hôn gia tăng chưa đủ cơ sở để kết luận ngày càng nhiều người trẻ từ chối hôn nhân. Bởi cùng một tình trạng chưa lập gia đình có thể xuất phát từ những nguyên nhân rất khác nhau: Có người muốn sống độc thân, có người chưa tìm được bạn đời phù hợp, nhưng cũng có người đang phải trì hoãn vì điều kiện kinh tế. Sự khác biệt này đặt ra yêu cầu phải có những khảo sát chuyên sâu hơn về mong muốn và khả năng kết hôn thực tế của người trẻ, thay vì chỉ dựa vào độ tuổi hay tình trạng hôn nhân.

Ngoài áp lực kinh tế, sự kỳ vọng từ gia đình cũng ảnh hưởng đến quyết định của người trẻ. Tiến sĩ Nguyễn Mai Hoa, Viện Tâm lý học, cho rằng việc liên tục bị giục cưới có thể tạo ra những tác động tâm lý kéo dài, khiến người trẻ hình thành tâm lý phòng thủ và cảm thấy mình đang bị đánh giá hơn là được lắng nghe. Theo bà, họ cần được tôn trọng khi đưa ra quyết định dựa trên sự sẵn sàng về tâm lý, kinh tế và cảm xúc.

Cùng quan điểm, Tiến sĩ Gordon Ingram cho rằng thay vì thúc ép con cái kết hôn, cha mẹ nên chia sẻ những hỗ trợ thực tế mà gia đình có thể dành cho con, từ động viên tinh thần, giúp đỡ trong cuộc sống hằng ngày đến hỗ trợ tài chính. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực tâm lý, đồng thời tạo điều kiện để người trẻ chủ động hơn trong quyết định lập gia đình.

Dù vậy, việc trì hoãn cũng có những giới hạn nhất định, nhất là đối với kế hoạch sinh con. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của nam giới Việt Nam đã vượt 30, trong khi khả năng sinh sản của phụ nữ có xu hướng suy giảm theo tuổi, rõ hơn sau 35 tuổi. Điều này đặt ra một nghịch lý: Người trẻ cần thời gian để ổn định cuộc sống trước khi lập gia đình, nhưng nếu phải chờ quá lâu, họ có thể gặp thêm những khó khăn khi thực hiện mong muốn sinh con.

Vấn đề vì thế không đơn thuần là khuyến khích người trẻ kết hôn sớm hơn mà còn phải tạo ra những điều kiện để họ có thể kết hôn khi mong muốn. Nếu nhà ở, việc làm, chi phí nuôi con và hệ thống hỗ trợ gia đình chưa được cải thiện, những lời vận động kết hôn, sinh con khó có thể giải quyết được nguyên nhân khiến nhiều người trẻ phải chờ đợi.

"Người trẻ không hề quay lưng hoàn toàn với hôn nhân hay cuộc sống gia đình. Nhưng nếu muốn khuyến khích họ xây dựng gia đình thì trước hết chúng ta phải tạo điều kiện cho các cam kết dài hạn trở nên khả thi thay vì xa vời", Tiến sĩ Gordon Ingram nhận định.