'Kho báu' văn chương bất ngờ: Bản in đầu 'Giết con chim nhại' từ cửa hàng đồ cũ đến Thư viện Anh

Cuốn sách xuất bản từ năm 1960, sau hơn sáu thập niên, đã có một hành trình đặc biệt: từ một kệ sách cũ trở thành hiện vật được Thư viện Anh bổ sung vào bộ sưu tập quốc gia.

Lớp bìa rời "đã lộ rõ dấu vết thời gian" nhưng các trang sách bên trong lại ở "tình trạng tuyệt đẹp". Ảnh: Oxfam Portobello

Phát hiện này càng đáng chú ý bởi cuốn sách không được tìm thấy trong một bộ sưu tập tư nhân hay kho lưu trữ chuyên biệt. Nó nằm lẫn giữa những cuốn sách Mỹ cũ do người dân quyên tặng cho một cửa hàng từ thiện – nơi mỗi ngày có hàng trăm ấn phẩm được tiếp nhận, phân loại và đưa trở lại đời sống.

Từ thùng sách quyên tặng đến bộ sưu tập quốc gia

Cuốn To Kill a Mockingbird được phát hiện tại cửa hàng Oxfam trên Portobello Road, phía Tây London, trong một thùng gồm nhiều sách Mỹ cổ. Theo Oxfam, phó quản lý cửa hàng Gurpreet Karlcut là người nhận ra cuốn tiểu thuyết nổi tiếng và cho rằng nó cần được kiểm tra kỹ hơn. Quản lý Olivia Haysman-Walker sau đó xem xét các đặc điểm của ấn bản, từ năm xuất bản, thiết kế áo bìa đến cách đóng sách.

Kết quả cho thấy đây là bản in lần đầu tại Mỹ, do nhà xuất bản J. B. Lippincott phát hành năm 1960 – năm To Kill a Mockingbird lần đầu đến với độc giả. Đây là chi tiết quan trọng đối với giới sưu tầm sách, bởi một ấn bản đầu tiên của tác phẩm văn học có ảnh hưởng lớn thường mang giá trị lịch sử xuất bản vượt xa một bản tái bản thông thường.

Cuốn sách đã được Thư viện Anh mua lại và sẽ được bổ sung vào bộ sưu tập quốc gia của thư viện

Tuy nhiên, cuốn sách không xuất hiện trong tình trạng hoàn hảo. Áo bìa đã mang dấu vết của thời gian, phần mép bị sờn, nhưng các trang bên trong vẫn được bảo quản khá tốt. Chính sự nguyên vẹn tương đối của phần ruột sách góp phần khiến ấn bản này trở nên đáng chú ý.

"Giữa rất nhiều cuốn sách được quyên tặng, cuốn sách này hoàn toàn có thể bị bỏ qua" - Olivia Haysman-Walker chia sẻ, giải thích rằng cửa hàng phải xử lý rất nhiều sách trong số những món đồ được quyên tặng. Nhưng sau khi nhận ra To Kill a Mockingbird, nhân viên quyết định kiểm tra kỹ hơn và nhanh chóng phát hiện họ đang có một ấn bản đặc biệt.

Sau khi Oxfam đưa cuốn sách ra bán, Viện Eccles về châu Mỹ và châu Đại Dương thuộc Thư viện Anh đã đánh giá hiện vật trước khi mua lại. Cuốn sách hiện được đưa vào bộ sưu tập của Thư viện Anh, nơi lưu giữ nhiều tài liệu, sách và hiện vật phản ánh lịch sử văn hóa, tri thức của Vương quốc Anh cũng như thế giới.

Đối với Oxfam, câu chuyện còn mang một ý nghĩa khác. Khoản tiền thu được từ việc bán cuốn sách sẽ góp phần hỗ trợ các hoạt động của tổ chức trên toàn cầu. Như vậy, một cuốn sách từng được một gia đình sở hữu, sau đó được trao tặng và bán tại cửa hàng đồ cũ, cuối cùng vừa được bảo tồn như một hiện vật văn hóa, vừa tạo nguồn lực cho các hoạt động xã hội.

Haysman-Walker nói rằng bà đặc biệt vui khi chính mình là người giao cuốn sách cho Thư viện Anh. Từ một cửa hàng trên Portobello Road, cuốn sách giờ đây bước vào một hành trình mới, trong môi trường nơi các ấn bản có giá trị lịch sử được bảo quản, nghiên cứu và phục vụ công chúng.

Cuốn sách làm nên tên tuổi Harper Lee

Nếu không có câu chuyện bất ngờ tại Oxfam, To Kill a Mockingbird vốn đã là một trong những tiểu thuyết Mỹ nổi tiếng nhất thế kỷ 20.

Harper Lee xuất bản tác phẩm năm 1960, lấy bối cảnh một thị trấn nhỏ ở Alabama trong những năm 1930. Câu chuyện được kể qua góc nhìn của Scout Finch, một cô bé quan sát thế giới người lớn với sự tò mò và ngày càng nhận ra những bất công tồn tại xung quanh mình.

Cha của Scout, luật sư Atticus Finch, nhận bào chữa cho Tom Robinson - một người đàn ông da đen bị cáo buộc cưỡng hiếp một phụ nữ da trắng. Qua phiên tòa và những biến động trong cộng đồng, Harper Lee đề cập đến định kiến chủng tộc, bất bình đẳng, công lý, lòng can đảm và quá trình trưởng thành của một đứa trẻ khi đối diện với những vấn đề mà em chưa thể hiểu hết.

Các diễn viên Gregory Peck (vai Atticus Finch) và Brock Peters (vai Tom Robinson) trong bộ phim 'To Kill a Mockingbird' (Giết con chim nhại), năm 1962. Ảnh: Getty Images

Thành công của cuốn sách đến gần như ngay lập tức. Chỉ một năm sau khi xuất bản, Harper Lee được trao giải Pulitzer cho tác phẩm hư cấu năm 1961. Hồ sơ chính thức của Pulitzer ghi nhận To Kill a Mockingbird là tác phẩm đoạt giải ở hạng mục Tiểu thuyết năm đó.

Tác phẩm cũng nhanh chóng vượt ra khỏi phạm vi một cuốn tiểu thuyết thành công về mặt thương mại. Nó trở thành một phần của đời sống văn hóa Mỹ, được đưa vào chương trình giảng dạy tại nhiều trường học và thường xuyên xuất hiện trong các danh sách những tác phẩm văn học có ảnh hưởng.

Thư viện Quốc hội Mỹ đưa To Kill a Mockingbird vào triển lãm Books That Shaped America, trong đó giới thiệu những cuốn sách được xem là có ảnh hưởng đáng kể đến văn hóa và đời sống Mỹ. Thư viện này cũng lưu giữ một ấn bản xuất bản năm 1960 trong các bộ sưu tập của mình.

Theo Thư viện Quốc hội Mỹ, To Kill a Mockingbird đã được in hơn 30 triệu bản, cho thấy quy mô đặc biệt của sức ảnh hưởng mà tác phẩm đạt được trong nhiều thập niên. Cuốn sách không chỉ được đọc rộng rãi tại Mỹ mà còn được dịch và phát hành ở nhiều quốc gia.

Sức sống của tác phẩm tiếp tục được thể hiện nhiều năm sau khi Harper Lee xuất bản cuốn sách. Trong chương trình The Great American Read do PBS thực hiện, To Kill a Mockingbird nhận 242.275 phiếu trong gần 4,3 triệu lượt bình chọn, qua đó được công chúng lựa chọn là tiểu thuyết được yêu thích nhất trong danh sách 100 tác phẩm.

Harper Lee về thăm quê nhà Monroeville, Alabama vào năm 1961. Ảnh: Getty Images

Điều đáng nói là Harper Lee không xây dựng một sự nghiệp đồ sộ với hàng chục tiểu thuyết. Bà chỉ xuất bản hai cuốn sách trong đời: To Kill a Mockingbird và Go Set a Watchman, được phát hành năm 2015. Harper Lee qua đời năm 2016, ở tuổi 89.

Chính vì vậy, mỗi ấn bản đầu của To Kill a Mockingbird mang một giá trị riêng đối với lịch sử xuất bản. Cuốn sách được tìm thấy tại Oxfam không chỉ là một bản cũ của một tác phẩm nổi tiếng mà còn thuộc về thời điểm đầu tiên tác phẩm bước vào đời sống độc giả.

Trong thế giới sưu tầm sách, những chi tiết tưởng như nhỏ – năm xuất bản, nhà xuất bản, tình trạng áo bìa, cách đóng sách, mức độ nguyên vẹn của các trang – có thể giúp phân biệt giữa một bản tái bản thông thường với một ấn bản có giá trị lịch sử. Trường hợp của To Kill a Mockingbird tại London cho thấy đôi khi những dấu hiệu ấy nằm ngay trước mắt nhưng chỉ được nhận ra khi có người đủ am hiểu để nhận ra giá trị ẩn sau đó.

Những kho báu có thể nằm ngay trên kệ sách cũ

Phát hiện tại Portobello Road diễn ra đúng thời điểm Oxfam triển khai Second Hand September - chiến dịch thường niên khuyến khích người tiêu dùng mua và sử dụng những món đồ đã qua tay, qua đó kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm nhu cầu liên tục mua mới.

Một cửa hàng sách Oxfam tại Anh, nơi những cuốn sách đã qua sử dụng được bán lại để gây quỹ cho các hoạt động của tổ chức. Ảnh: Internet

Đối với sách, khái niệm "đồ cũ" đôi khi càng trở nên đặc biệt. Một cuốn sách đã qua tay không chỉ là vật phẩm được sử dụng lại. Nó có thể mang theo dấu vết của chủ nhân trước đó, những ghi chú bên lề, lời đề tặng, dấu mực, cách đóng sách hoặc một lịch sử mà người sở hữu sau không thể biết ngay.

Đặc biệt, trong số những cuốn sách được quyên tặng, đôi khi có thể xuất hiện những ấn bản hiếm. Người trao tặng có thể chỉ nhìn thấy một cuốn sách cũ trên giá, trong khi đối với nhà sưu tầm hoặc chuyên gia thư mục, đó lại là một ấn bản có giá trị lịch sử.

Oxfam có một mạng lưới cửa hàng sách đồ cũ lớn tại Vương quốc Anh. Hoạt động này vừa tạo nguồn thu cho các chương trình của tổ chức, vừa đưa những cuốn sách đã qua sử dụng trở lại với độc giả. Trong trường hợp đặc biệt, quá trình ấy còn có thể giúp một hiện vật văn hóa quan trọng được nhận diện và bảo tồn.

Bên ngoài cửa hàng sách Oxfam tại Anh

Câu chuyện về To Kill a Mockingbird vì thế vượt ra ngoài giá trị của một món đồ hiếm. Nó cho thấy con đường mà một cuốn sách có thể đi qua trong suốt cuộc đời: từ nhà xuất bản đến người đọc đầu tiên, từ một giá sách gia đình đến thùng đồ quyên tặng, từ cửa hàng sách cũ đến một thư viện quốc gia.

Điều thú vị nhất có lẽ nằm ở sự tình cờ. Không ai biết chính xác cuốn To Kill a Mockingbird ấy đã nằm trong thư viện của gia đình nào, được đọc bao nhiêu lần hay vì sao cuối cùng nó được quyên tặng. Nhưng sau hơn sáu thập niên, ấn bản năm 1960 đã được nhận diện và có thêm một chặng đường mới.

Từ Portobello Road đến Thư viện Anh, hành trình của cuốn sách giống như một câu chuyện nhỏ nằm bên trong câu chuyện lớn của văn học. To Kill a Mockingbird từng bước ra đời năm 1960 từ một nhà xuất bản ở Mỹ, trở thành tác phẩm đoạt Pulitzer, được hàng chục triệu độc giả biết đến, rồi nhiều thập niên sau lại bất ngờ xuất hiện trong một cửa hàng đồ cũ ở London.

Hình ảnh bên trong Thư viện Anh

Và giờ đây, thay vì tiếp tục nằm lẫn giữa những cuốn sách đã qua tay, bản in lần đầu ấy sẽ được lưu giữ trong một bộ sưu tập quốc gia. Một cuốn sách cũ đã tìm thấy nơi ở mới – đồng thời nhắc rằng đôi khi, những kho báu văn chương không nằm trong những tủ kính được chuẩn bị sẵn, mà có thể đang âm thầm chờ được phát hiện ngay giữa một thùng sách quyên tặng.