Khoa học, công nghệ và hạ tầng số: 'Đòn bẩy' kiến tạo sinh kế bền vững nơi vùng cao

Góc học tập số tại bản làng. Ảnh: Tạ Thị Hường

Trở lại cột mốc ngày 13/10/2015, khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1747/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016 - 2025, niềm kỳ vọng về một diện mạo mới đã thắp lên khắp các tỉnh miền núi. Sau 10 năm bền bỉ thực hiện, những con số thống kê biết nói đã minh chứng cho sức sống của một chủ trương đúng đắn: 551 dự án được triển khai phủ kín 34/34 tỉnh, thành phố; 1.426 mô hình ứng dụng khoa học công nghệ được dựng xây và 2.354 quy trình kỹ thuật tiên tiến được chuyển giao tận tay người sản xuất.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đánh giá, điều đáng mừng nhất là khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với thực tiễn đồng ruộng vùng cao ngày càng được thu hẹp. “Nhiều sản phẩm đã được gắn thương hiệu, kết tinh từ ứng dụng khoa học công nghệ đem lại giá trị bền vững; nhiều mô hình cho doanh thu hàng tỷ đồng, trung bình tăng hơn 30% giá trị kinh tế so với phương thức canh tác cũ. Khoa học công nghệ đã thực sự trở thành ‘đòn bẩy’ giúp địa phương chuyển từ tư duy tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa, từ bán nguyên liệu thô sang tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao”, Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh.

Đồng quan điểm này, ông Chu Thúc Đạt, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) phấn khởi chia sẻ, chính sự cộng hưởng giữa trí tuệ nhà khoa học và sức lao động cần cù của người dân đã mở cánh cửa đưa nông sản miền núi bước chân vào các chuỗi siêu thị hiện đại. Khi có định hướng và nguồn lực mồi từ Nhà nước, đội ngũ trí thức khoa học đã có “đất diễn” để mang những công nghệ tiên tiến nhất bám rễ trực tiếp tại cơ sở.

Nhưng với những người trực tiếp lăn lộn cùng bà con trên nương rẫy, giá trị của khoa học công nghệ còn vượt lên trên những con số doanh thu. TS. Nguyễn Văn Tỉnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển hoa, cây cảnh (Viện Nghiên cứu Rau quả) xúc động cho biết, thành quả lớn nhất không chỉ là các mô hình hoa công nghệ cao đạt doanh thu 2,5 - 3 tỷ đồng/ha, mà là việc “chuyển giao niềm tin” – niềm tin của đồng bào rằng tri thức hoàn toàn có thể làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương. “Từ chỗ e ngại công nghệ mới, nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư và làm chủ kỹ thuật. Nhiều cán bộ kỹ thuật cơ sở trở thành hạt nhân lan tỏa tri thức, để rồi ngay cả khi dự án kết thúc, các mô hình vẫn tiếp tục nảy nở, trở thành điểm tham quan học tập cho nhiều vùng khác”, TS. Nguyễn Văn Tỉnh bày tỏ.

Du khách trải nghiệm du lịch cộng đồng tại xã Kỳ Thượng, tỉnh Quảng Ninh. Ảnh: Hưng An

Nếu khoa học công nghệ trực tiếp nâng tầm giá trị sản xuất, thì hạ tầng viễn thông và chuyển đổi số chính là bệ phóng thu hẹp khoảng cách phát triển giữa miền núi và miền xuôi. Câu chuyện tại xã vùng cao Ba Chẽ là một minh chứng sống động. Trao đổi về cách địa phương tận dụng công nghệ để phục vụ nhân dân, Bí thư Đảng ủy xã Ba Chẽ Bùi Văn Lưu cho biết, xã đã duy trì ổn định hạ tầng mạng LAN/WAN, phủ sóng di động 16/16 thôn đạt tỷ lệ 99%. Từ nền tảng kết nối đó, địa phương đã chuẩn hóa dữ liệu của hơn 32.000 thửa đất và hoàn thiện hồ sơ sức khỏe điện tử “đúng, đủ, sạch, sống” cho 100% người dân.

Không dừng lại ở công tác quản lý, hơi thở kinh tế số đã len lỏi vào từng nếp nhà ở Ba Chẽ thông qua các phòng học STEM, hoạt động đưa sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện tử và phổ cập chữ ký số cá nhân. Ở nhiều xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bộ phận “một cửa” hiện nay tiếp nhận và giải quyết trực tuyến 100% hồ sơ đủ điều kiện với tỷ lệ đúng và trước hạn đạt từ 98% đến 99%; 100% phí, lệ phí được thanh toán không dùng tiền mặt. Kết quả từ Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số đã chứng minh: một khi hạ tầng được khơi thông và kỹ năng số được bồi đắp, đồng bào vùng cao hoàn toàn có thể hòa nhịp sòng phẳng với công dân số đô thị.

Dẫu vậy, nhìn thẳng vào thực tiễn phân tích chuyên sâu, bức tranh khoa học công nghệ và chuyển đổi số tại vùng dân tộc thiểu số vẫn thiếu tính đồng đều, chưa tạo được cú hích đồng bộ trên toàn tuyến. Để tháo gỡ tận gốc những nút thắt này, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho rằng các tỉnh miền núi cần tập trung triển khai quyết liệt những nhóm giải pháp mang tính đột phá.

Theo Thứ trưởng Hoàng Minh, giải pháp mở đường đầu tiên là phải rà soát, tháo gỡ triệt để tâm lý e ngại và thói quen vận hành theo lối mòn trước các cơ chế, chính sách mới được ban hành từ năm 2026. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đồng hành sát sao cùng địa phương trên tinh thần xác định rõ nhiệm vụ, định lượng hóa sản phẩm đầu ra và lấy hiệu quả thực chất làm thước đo duy nhất.

Song hành với cải cách thể chế là nhiệm vụ xử lý dứt điểm điểm nghẽn hạ tầng số và kết nối dữ liệu ngay tại cấp xã, xóa nhanh các vùng lõm sóng và mở rộng mạng lưới cáp quang. Thứ trưởng Hoàng Minh đặc biệt lưu ý việc phát triển các nền tảng số dùng chung và tính toán khả năng liên thông dữ liệu ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư dự án, nhằm ngăn chặn từ gốc tình trạng đầu tư manh mún, trùng lặp gây lãng phí ngân sách. Và yếu tố quyết định sự thành bại của mọi chủ trương chính là nâng cao năng lực thực thi tại cơ sở – chuyển từ đào tạo lý thuyết dàn trải sang cầm tay chỉ việc, tập huấn thực hành chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ cấp xã trực tiếp quản lý khoa học công nghệ và vận hành dữ liệu số.

Từ những mô hình tiền tỷ trên nương rẫy đến những giao dịch hành chính không giấy tờ nơi bản xa, thực tiễn đang khẳng định sức mạnh của sự kết hợp giữa tri thức khoa học và hạ tầng số. Khi những điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nhân lực cơ sở được khơi thông đồng bộ, khoa học công nghệ sẽ thực sự trở thành “đòn bẩy” vững chắc nhất, trao quyền tự chủ sinh kế để đồng bào các dân tộc thiểu số vươn lên làm giàu và phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.