Khơi dậy đam mê sáng tạo

Thời gian qua, học sinh trên địa bàn tỉnh ngày càng có thêm nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp cận thực hành khoa học. Từ nền tảng này, cuộc thi sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng đã trở thành môi trường thiết thực, góp phần thúc đẩy quá trình hiện thực hóa các ý tưởng nghiên cứu thành những sản phẩm hữu ích phục vụ đời sống.

Khả năng ứng dụng cao

Năm 2026, Cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng tỉnh Lạng Sơn lần thứ 18 đã tiếp nhận 223 dự án dự thi thuộc 5 lĩnh vực. Cụ thể, lĩnh vực đồ dùng dành cho học tập có 67 dự án; phần mềm tin học có 20 dự án; sản phẩm thân thiện với môi trường có 59 dự án; dụng cụ sinh hoạt gia đình và đồ chơi trẻ em có 38 dự án; các giải pháp kỹ thuật ứng phó với biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế có 39 dự án.

Học sinh Trường THCS Kỳ Lừa, phường Kỳ Lừa đang nghiên cứu hoàn thiện dự án

Để đánh giá chất lượng, Hội đồng giám khảo tiến hành chấm điểm dựa trên các tiêu chí như: tính mới, tính sáng tạo, trình độ kỹ thuật, chất lượng bản thuyết minh và đặc biệt là khả năng áp dụng vào thực tế đời sống, lao động sản xuất. Qua đó, Hội đồng chuyên môn tiến hành sàng lọc, lựa chọn ra những dự án tối ưu nhất để trao giải và đề xuất phương án hỗ trợ hoàn thiện trong tương lai.

Theo đánh giá của Ban Tổ chức, các dự án tham gia năm nay cho thấy các em học sinh đã biết tập trung giải quyết những vấn đề phát sinh trong sinh hoạt, học tập và sản xuất tại cơ sở. Điểm sáng của cuộc thi năm nay là thay vì thiết kế các mô hình mang tính chất lý thuyết, tỷ lệ các đề tài có tính ứng dụng thực tiễn cao đã chiếm ưu thế rõ rệt. Đơn cử như việc các em đã chủ động tìm hướng giải quyết cho những vấn đề cấp thiết như an toàn năng lượng, y tế và bảo tồn di sản.

Sự chuyển biến trong tư duy nghiên cứu được thể hiện cụ thể qua từng dự án gửi đến cuộc thi. Tiêu biểu cho việc vận dụng trực tiếp kiến thức vào giải quyết các bài toán thực tế là Hệ thống phân luồng thoát hiểm và tản khói thông minh tại các ngã rẽ của nhóm học sinh Trường THCS Kỳ Lừa, phường Kỳ Lừa. Từ việc tìm hiểu thông tin về các vụ cháy xảy ra tại chung cư cao tầng, các em nhận thấy việc xác định hướng thoát hiểm trong điều kiện có khói là một trong những vấn đề cần được quan tâm. Từ cơ sở đó, các em đã nghiên cứu chế tạo hệ thống kết hợp cảm biến hồng ngoại với quạt thoát khí nhằm cảnh báo và hỗ trợ tản khói, đồng thời định hướng lối thoát hiểm.

Em Hoàng Thị Hồng Hà, lớp 8A1, Trường THCS Kỳ Lừa chia sẻ: Sau nhiều lần thử nghiệm và hoàn thiện, hệ thống có khả năng phát hiện khói nhanh, ngay khi có khói, quạt thoát khí lập tức đẩy khí ra ngoài, cùng đó, chỉ đường giúp nạn nhân có thể thoát nạn một cách nhanh chóng, an toàn.

Qua thực tế triển khai các dự án, có thể thấy phương pháp tiếp cận khoa học của học sinh ngày càng bài bản, bám sát mục tiêu giáo dục liên môn. Ở nhóm kỹ thuật, học sinh đã áp dụng công nghệ điều khiển, cảm biến cơ bản để vận hành sản phẩm thực tế, khắc phục hạn chế của các mô hình tĩnh trước đây. Nhóm hóa học và sinh học tập trung tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương để nghiên cứu các giải pháp bảo vệ môi trường, chế biến thực phẩm; ở lĩnh vực khoa học xã hội, học sinh không chỉ dừng lại ở bước khảo sát thực trạng mà đã chủ động đề xuất giải pháp cụ thể. Trong đó, điển hình là việc ứng dụng công nghệ nhằm hỗ trợ tư vấn tâm lý học đường và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn.

Phát triển năng lực học sinh

Kết quả từ cuộc thi phản ánh trực tiếp sự chuyển biến trong công tác chỉ đạo và định hướng giáo dục của các nhà trường. Sự đổi mới thể hiện rõ ở việc nghiên cứu khoa học không còn là hoạt động ngoại khóa, mà đã được đưa vào kế hoạch giáo dục hằng năm, triển khai ổn định tại nhiều trường ở các cấp học, bao gồm cả các trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú ở khu vực vùng sâu, vùng xa.

Trao đổi về phương pháp tổ chức phong trào nghiên cứu khoa học tại cơ sở, Nhà giáo Ưu tú Lê Thị Mạnh Khương, Phó Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Chu Văn An, phường Đông Kinh cho biết: Nhà trường xác định rõ nghiên cứu khoa học kĩ thuật là một nhiệm vụ giáo dục quan trọng, góp phần phát triển năng lực tư duy, sáng tạo, giải quyết vấn đề và định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Trên cơ sở đó, Ban Giám hiệu đã xây dựng kế hoạch lâu dài và lộ trình cụ thể cho hoạt động nghiên cứu, gắn với kế hoạch năm học, có phân công nhiệm vụ rõ ràng cho các tổ chuyên môn, giáo viên phụ trách và bộ phận hỗ trợ.

Nhà trường đã tăng cường bồi dưỡng đội ngũ giáo viên hướng dẫn; phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng lực, đam mê nghiên cứu. Cùng đó, nhà trường tổ chức các hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ khoa học, STEM để sớm phát hiện học sinh có tố chất. Ngoài ra, nhà trường cũng quan tâm tạo nhiều sân chơi học thuật, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và điều kiện hỗ trợ nghiên cứu, đồng thời chủ động liên kết với các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, trung tâm khoa học để hỗ trợ chuyên môn, thí nghiệm và tư vấn cho các đề tài có tính ứng dụng cao; tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, xã hội; các nguồn lực xã hội hóa được huy động hợp lý nhằm hỗ trợ kinh phí, vật tư, tư vấn chuyên môn cho các đề tài.

Chính sự thay đổi trong phương pháp giảng dạy, từ truyền thụ kiến thức một chiều sang đặt học sinh vào vị trí trung tâm, định hướng người học tự giải quyết vấn đề, đã tạo ra môi trường giáo dục linh hoạt. Việc nhà trường bố trí giáo viên đồng hành giúp quá trình thực hành diễn ra bài bản, từ đó góp phần làm gia tăng số lượng và thay đổi chất lượng các dự án nghiên cứu khoa học cấp tỉnh trong những năm gần đây.

Ông Trần Quốc Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, Phó Trưởng Ban tổ chức cuộc thi cho biết: Cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng tỉnh Lạng Sơn năm 2026 đã đạt được những kết quả đáng khích lệ. Điểm nổi bật là số lượng mô hình, sản phẩm dự thi tăng khá cao, từ 171 sản phẩm năm 2025 lên 223 sản phẩm năm 2026, tăng 30,4%. Điều này cho thấy cuộc thi ngày càng thu hút sự quan tâm của các nhà trường, thầy cô giáo và các em học sinh. Các ý tưởng năm nay khá đa dạng, bám sát thực tiễn cuộc sống, từ ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số đến bảo vệ môi trường, chăm sóc sức khỏe và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Bên cạnh sự phát triển về số lượng, chất lượng một số sản phẩm vẫn cần tiếp tục được nâng lên, nhất là về tính mới, hàm lượng khoa học và khả năng ứng dụng thực tế, bởi mục tiêu của cuộc thi không chỉ là có nhiều sản phẩm tham gia mà quan trọng hơn là giúp các em nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy sáng tạo và từng bước biến những ý tưởng thành sản phẩm có giá trị. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với ngành giáo dục và các đơn vị liên quan hướng dẫn, hỗ trợ các em ngay từ khi hình thành ý tưởng để cuộc thi ngày càng phát triển về cả quy mô và chất lượng, thực sự trở thành sân chơi bổ ích, khơi dậy tiềm năng sáng tạo của thanh thiếu niên, nhi đồng tỉnh Lạng Sơn.

Cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng tỉnh Lạng Sơn lần thứ 18 năm 2026 đã ghi nhận những kết quả cụ thể về số lượng, lĩnh vực và chất lượng các mô hình, sản phẩm dự thi. Việc duy trì phong trào nghiên cứu khoa học góp phần bồi dưỡng năng lực học sinh, tạo cơ sở để thanh thiếu niên, nhi đồng Lạng Sơn rèn luyện tư duy, kỹ năng, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong giai đoạn mới.