Khơi thông đầu ra cho vật liệu tái chế, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Quang cảnh Hội nghị.

Tái chế phải gắn với nhu cầu sản xuất

Một loại nhựa sau sử dụng có thể được thu gom tại một quốc gia, tái chế tại quốc gia khác rồi cung cấp cho nhà máy sản xuất sản phẩm mới. Tuy nhiên, chuỗi hoạt động này có thể gặp trở ngại khi chất lượng vật liệu chưa đáp ứng yêu cầu hoặc quy định về lưu chuyển, xuất nhập khẩu chưa thống nhất.

Bà Akiko Yamamoto, Trưởng nhóm khu vực châu Á - Thái Bình Dương về Năng lượng và Môi trường, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) nêu vấn đề này tại Hội nghị quốc tế và phiên họp thường niên lần thứ 18 của Bàn tròn châu Á - Thái Bình Dương về Sản xuất và Tiêu dùng bền vững (APRSCP), tổ chức tại TP Hồ Chí Minh.

Từ kinh nghiệm hợp tác trong khu vực, đại diện UNDP đặt ra yêu cầu kiểm chứng khả năng vận hành của chuỗi vật liệu tái chế trong thực tế. Công nghệ xử lý cần đi cùng điều kiện thu gom, yêu cầu của nhà sản xuất và thị trường tiêu thụ.

Theo bà Akiko Yamamoto, chuỗi sản xuất hiện nay có tính xuyên quốc gia. Nguyên liệu có thể được khai thác tại một nước, chuyển sang nước khác để chế biến thành bán thành phẩm rồi tiếp tục qua các công đoạn sản xuất, đóng gói tại những thị trường khác. Vì vậy, việc đưa vật liệu tái chế vào chuỗi cung ứng cũng cần sự phối hợp giữa các quốc gia.

Bà chia sẻ ý tưởng xây dựng môi trường thử nghiệm liên quốc gia trong những lĩnh vực như nhựa, dệt may và điện tử. Các bên có thể lựa chọn một số nước để kiểm chứng quá trình thu gom, tái chế và cung cấp vật liệu cho nhà sản xuất. Đây là hướng thử nghiệm đang được tìm kiếm, xây dựng, chưa phải mô hình đã triển khai đại trà.

Tuy nhiên, những vấn đề khác cũng cần được làm rõ gồm chất lượng nguyên liệu tái chế, nhu cầu thị trường, quy định xuất nhập khẩu và thủ tục hải quan. Nếu thiếu một trong các điều kiện này, vật liệu sau xử lý có thể chưa đến được nhà máy có nhu cầu sử dụng, dù công nghệ tái chế đã sẵn sàng.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy chính sách tuần hoàn cần đồng thời quan tâm đến năng lực xử lý và nhu cầu sử dụng vật liệu. Tham gia trực tuyến, Tiến sĩ Sho Nakamura, Trưởng phòng Thúc đẩy xã hội tuần hoàn (Bộ Môi trường Nhật Bản) cho biết, Nhật Bản chú trọng nâng cả số lượng và chất lượng tái chế, đồng thời mở rộng nhu cầu đối với sản phẩm tái chế.

Theo Tiến sĩ Sho Nakamura, cách tiếp cận của Nhật Bản thay đổi qua nhiều giai đoạn. Từ giải quyết vấn đề vệ sinh, thu gom và xử lý chất thải, chính sách từng bước mở rộng sang giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế và sử dụng tuần hoàn nguyên vật liệu. Mục tiêu cũng gắn với giảm phát thải và bảo vệ tài nguyên.

Quá trình này đòi hỏi các doanh nghiệp xử lý chất thải nâng cấp công nghệ. Nhật Bản đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và giới nghiên cứu để tăng cường chuỗi cung ứng vật liệu tái chế, trong đó có nhựa phục vụ ngành sản xuất ô tô.

Tiến sĩ Sho Nakamura lưu ý, xây dựng chính sách cần tính đến điều kiện phát triển và thói quen của người dân tại mỗi quốc gia. Việc tham vấn có thể mất thời gian nhưng giúp tạo đồng thuận. Đây là nền tảng để người dân, doanh nghiệp và chính quyền cùng tham gia thu gom, phân loại, xử lý và sử dụng lại tài nguyên.

Từ góc độ quản lý công nghiệp Việt Nam, ông Hoàng Văn Tâm, Trưởng phòng Tổng hợp Cục Khoa học Công nghệ và Chuyển đổi số (Bộ Công Thương) đề nghị thúc đẩy thiết kế để tái chế, tái sử dụng và phát triển các mô hình liên kết theo vòng đời sản phẩm. Ngành nhựa và dệt may là những lĩnh vực được đặt ra để trao đổi chuyên sâu.

Ông Hoàng Văn Tâm, Trưởng Phòng Tổng hợp Cục Khoa học Công nghệ và Chuyển đổi số (Bộ Công Thương), phát biểu tại hội nghị.

Theo ông Tâm, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc số có thể hỗ trợ quá trình này. Khi thông tin về vòng đời sản phẩm được chia sẻ, các bên có thêm cơ sở phối hợp trong sản xuất và tiêu dùng. Cùng với công nghệ, doanh nghiệp cần nguồn lực tài chính phù hợp để đầu tư đổi mới, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tính đủ vai trò của người thu gom

Một chuỗi tái chế còn phụ thuộc vào lực lượng đưa chất thải sau sử dụng trở lại hệ thống. Bà Akiko Yamamoto nhấn mạnh vai trò của những người thu gom phế liệu trong khu vực phi chính thức. Họ tham gia trực tiếp vào hoạt động thu hồi chất thải đô thị và đóng góp cho quá trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn.

Bà Akiko Yamamoto chia sẻ chương trình hợp tác với Quỹ Coca-Cola tại 10 quốc gia châu Á, kết hợp đổi mới công nghệ với sáng kiến quản lý nhằm cải thiện điều kiện làm việc và cuộc sống của người thu gom. Cách tiếp cận này đặt lợi ích của người lao động trong cùng mục tiêu nâng cao hiệu quả quản lý chất thải.

Theo bà, kinh tế tuần hoàn, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bao trùm cần được xem xét trong mối liên hệ với nhau. Quá trình thay đổi cách sản xuất, sử dụng tài nguyên phải quan tâm đến phân bổ lợi ích và chi phí giữa các thành phần xã hội. Người tham gia thu gom cần được tính đến khi thiết kế giải pháp.

Bên cạnh yếu tố con người, dữ liệu giúp địa phương nhận diện dòng vật liệu cần ưu tiên. Bà Akiko Yamamoto dẫn kinh nghiệm UNDP hỗ trợ Huế lập bản đồ dòng vật liệu. Hoạt động này giúp xác định những chuỗi giá trị cần can thiệp để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sản xuất bền vững hơn.

Việc theo dõi vật liệu đi vào đâu, được sử dụng như thế nào và thải bỏ ở công đoạn nào tạo cơ sở lựa chọn giải pháp. Thay vì triển khai dàn trải, địa phương có thể xác định lĩnh vực cần ưu tiên nghiên cứu, thử nghiệm. Doanh nghiệp cũng có thêm thông tin để tìm kiếm khả năng hợp tác trong chuỗi sản xuất.

Kinh nghiệm Thái Lan được Tiến sĩ Chaiyod Bunyagidj, đại diện Mạng lưới sản xuất và tiêu dùng bền vững Thái Lan (Thai SCP Net) chia sẻ cũng nhấn mạnh vai trò này. Mạng lưới thu thập, phân tích dữ liệu, trao đổi kết quả tại các cuộc họp thường niên và sử dụng thông tin làm cơ sở đề xuất điều chỉnh chính sách, hành động.

Theo Tiến sĩ Chaiyod Bunyagidj, chuỗi giá trị dài và có nhiều bên tham gia khiến việc thống nhất hành động gặp khó khăn. Cơ chế phối hợp cần kết nối doanh nghiệp với cơ quan hoạch định chính sách, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức xã hội, đồng thời xác định những thiếu hụt về năng lực cần hỗ trợ.

TS. Chaiyod Bunyagidj, đại diện Mạng lưới sản xuất và tiêu dùng bền vững Thái Lan (Thai SCP Net), chia sẻ kinh nghiệm của Thái Lan.

Trong khi đó, Tiến sĩ Yasuhiko Hotta, Chủ tịch APRSCP, đề xuất tăng cường môi trường thử nghiệm cho các ý tưởng mới. Khi giải pháp cho thấy tiềm năng, các bên cần tìm được kênh đầu tư để tiếp tục phát triển. Những kinh nghiệm được chia sẻ cho thấy đầu ra của tái chế cần được xem xét ngay khi xây dựng chuỗi thu gom và xử lý. Chất lượng vật liệu, nhu cầu nhà sản xuất, khả năng lưu chuyển và điều kiện làm việc của người thu gom đều ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành. Giải quyết đồng thời các khâu này mới tạo điều kiện đưa chất thải trở lại sản xuất một cách ổn định.