Khơi thông dòng vốn đổi mới sáng tạo - Bài cuối: Đưa quỹ phát triển khoa học từ sổ sách vào dự án

Doanh nghiệp cần nguồn lực tài chính dài hạn để đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới công nghệ và chuyển đổi số.

Đưa nguồn lực nội sinh vào hoạt động thực tế

Nếu tín dụng ngân hàng, hỗ trợ lãi suất và bảo lãnh tín dụng giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn bên ngoài, Quỹ phát triển khoa học và công nghệ tạo ra một nguồn lực được hình thành ngay trong doanh nghiệp. Nguồn vốn này có thể được sử dụng cho nghiên cứu, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và một số hoạt động chuyển đổi số.

Ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, cho rằng nguồn lực tài chính dành cho nghiên cứu, phát triển và đổi mới là một trong những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp chuyển hóa ý tưởng thành sản phẩm, công nghệ và dự án cụ thể.

Theo ông Nguyễn Hữu Yên, Quỹ phát triển khoa học và công nghệ giúp doanh nghiệp chủ động bố trí nguồn lực cho các khoản đầu tư có chu kỳ dài. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở số tiền được trích lập mà còn ở khả năng sử dụng đúng quy định, thuận lợi, hiệu quả và phù hợp với nhu cầu đổi mới thực tế.

Số liệu của Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh cho thấy, thành phố có 271 doanh nghiệp đã thành lập, trích lập và sử dụng quỹ, với tổng số tiền trích lập lũy kế hơn 8.924 tỷ đồng. Trong đó, số tiền đã sử dụng khoảng 3.016,5 tỷ đồng, tương đương 33,8%.

Có 23 doanh nghiệp, chủ yếu là doanh nghiệp nhà nước, không sử dụng hết quỹ trong thời hạn 5 năm và đã thực hiện thủ tục điều chuyển khoảng 110 tỷ đồng về Quỹ phát triển khoa học và công nghệ Thành phố.

Ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, phát biểu tại hội nghị gần đây.

Tỷ lệ sử dụng còn thấp cho thấy, doanh nghiệp không chỉ gặp khó khăn trong việc xác định dự án phù hợp mà còn vướng ở quy trình quản lý, chứng từ, nghiệm thu và xử lý tài sản hình thành từ nguồn quỹ.

Tại hội nghị do Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh tổ chức, đại diện một số doanh nghiệp đặt câu hỏi về cách chuyển tài sản được đầu tư bằng quỹ vào hoạt động sản xuất, kinh doanh; cách xác định đóng góp của khoa học và công nghệ đối với doanh thu; cơ chế thương mại hóa kết quả nghiên cứu và điều kiện sử dụng quỹ cho các dự án chuyển đổi số. Những vấn đề này phần nào lý giải vì sao doanh nghiệp có nguồn tiền nhưng còn thận trọng khi giải ngân.

Kế hoạch số 98/KH-UBND ngày 22/9/2025 của UBND TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu đến năm 2030, ít nhất 50% tổng kinh phí quỹ của doanh nghiệp được sử dụng hiệu quả cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đến năm 2045, tỷ lệ này được đặt mục tiêu trên 70%.

Cùng với mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng, phạm vi hoạt động của quỹ đã được mở rộng. Theo Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, doanh nghiệp có thể sử dụng quỹ để trực tiếp thực hiện, đặt hàng hoặc thuê nghiên cứu; phát triển công nghệ, sở hữu trí tuệ; nâng cao năng lực khoa học và công nghệ; nghiên cứu ở nước ngoài; mua, sáp nhập, đầu tư hoặc cùng đầu tư vào dự án, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.

Đối với hoạt động mua, sáp nhập, đầu tư hoặc cùng đầu tư vào dự án và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, mức sử dụng tối đa là 5% thu nhập tính thuế hằng năm. Doanh nghiệp cũng được trích tối đa 20% thu nhập tính thuế hằng năm để lập quỹ theo quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Nếu trong thời hạn 5 năm, quỹ không được sử dụng, sử dụng không hết 70% hoặc sử dụng sai mục đích, doanh nghiệp phải nộp lại phần thuế thu nhập doanh nghiệp liên quan cùng khoản lãi phát sinh.

Từ ngày 1/7/2026, theo Luật Chuyển đổi số, phạm vi sử dụng quỹ tiếp tục được mở rộng sang hoạt động chuyển đổi số. Đây là cơ sở để doanh nghiệp bố trí nguồn lực cho số hóa quy trình, phát triển dữ liệu, hệ thống quản trị và tự động hóa.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh đã xây dựng cẩm nang hướng dẫn thành lập, trích lập và sử dụng quỹ. Doanh nghiệp cần ban hành quy chế chi tiêu nội bộ, xác định rõ thẩm quyền phê duyệt, quy trình nghiệm thu và lưu trữ hồ sơ để hạn chế rủi ro khi triển khai.

“Nguồn quỹ còn dư địa lớn”

33,8%

Tỷ lệ sử dụng so với số tiền đã trích lập

ĐÃ SỬ DỤNG 3.016,53 tỷ đồng

CHƯA SỬ DỤNG (Dư địa Quỹ còn lớn)

Tổng số tiền trích lập lũy kế: 8.924,45 tỷ đồng

271

doanh nghiệp đã thành lập, trích lập và sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ

23

doanh nghiệp không sử dụng hết Quỹ trong thời hạn 5 năm

~110 tỷ đồng

kinh phí thực hiện thủ tục điều chuyển về Quỹ phát triển khoa học và công nghệ Thành phố

Tạo cầu nối vốn cho dự án khởi nghiệp

Quỹ phát triển khoa học và công nghệ được hình thành từ thu nhập tính thuế nên trước hết là nguồn lực của những doanh nghiệp đã có hoạt động sản xuất, kinh doanh tương đối ổn định. Trong khi đó, các doanh nghiệp khởi nghiệp thường cần vốn ngay từ giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm sản phẩm, đầu tư máy móc và xây dựng thị trường - thời điểm doanh thu, lợi nhuận chưa đủ để tích lũy nguồn quỹ riêng.

Câu chuyện của ông Phạm Đông Huy, người sáng lập dự án Sa kê Toàn Cầu và Sa kê Việt, phần nào cho thấy áp lực vốn mà một dự án đổi mới trong lĩnh vực nông nghiệp có thể gặp phải trên đường thương mại hóa.

Trong những năm đầu, ông Huy cùng cộng sự nhiều lần phải di dời cơ sở do những hạn chế về điện, nước, đường sá, diện tích và điều kiện môi trường. Một số máy móc được đầu tư với giá từ 50 - 120 triệu đồng nhưng sau đó phải thanh lý với giá khoảng 2 - 5 triệu đồng khi công nghệ và phương án sản xuất thay đổi.

Theo ông Phạm Đông Huy, có thời điểm doanh nghiệp phải duy trì 2 khoản vay thế chấp, 8 khoản vay tín chấp và khoảng 30 khoản vay từ bạn bè, người thân. Việc huy động vốn từ nhiều nguồn giúp dự án duy trì hoạt động nhưng đồng thời tạo áp lực lớn về lãi suất, dòng tiền và khả năng đầu tư dài hạn.

Sau quá trình cơ cấu lại các khoản nợ, giảm chi phí tài chính và từng bước hoàn thiện mô hình hoạt động, dự án đã thu hút sự quan tâm của hơn 30 nhà đầu tư, tập đoàn và quỹ. Nguồn lực mới được doanh nghiệp kỳ vọng sẽ hỗ trợ việc mở rộng vùng nguyên liệu, hoàn thiện công nghệ quản lý và phát triển sản phẩm.

Hiện Sa kê Toàn Cầu và Sa kê Việt hướng tới mô hình kết hợp sản xuất nông nghiệp với công nghệ và các giá trị kinh tế xanh. Theo kế hoạch của doanh nghiệp, ứng dụng Sake Crop Smart Management được phát triển để theo dõi nhu cầu nước, tình trạng cây trồng, hoạt động bón phân, sản lượng và tồn kho. Việc số hóa dữ liệu được kỳ vọng hỗ trợ quản lý vùng nguyên liệu trên quy mô lớn và kiểm soát tốt hơn quá trình sản xuất.

Ông Phạm Đông Huy (bên trái), người sáng lập dự án Sa kê Toàn Cầu và Sa kê Việt, giới thiệu công nghệ và sản phẩm tại một triển lãm.

Một hướng nghiên cứu khác của dự án là xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định nhằm đánh giá giá trị carbon. Doanh nghiệ cho biết, việc nghiên cứu đánh giá vòng đời carbon được thực hiện trong giai đoạn 2022 - 2024 là cơ sở để dự án tiếp tục nghiên cứu khả năng tạo tín chỉ carbon từ vùng trồng sa kê.

Tuy nhiên, hướng phát triển này còn cần hoàn thiện dữ liệu, phương pháp đo lường, tiêu chuẩn thẩm định và các điều kiện giao dịch trước khi có thể thương mại hóa. Điều đó cũng cho thấy, các dự án đổi mới sáng tạo không chỉ cần vốn để mua sắm máy móc mà còn phải dành nguồn lực cho nghiên cứu, dữ liệu, thử nghiệm và hoàn thiện quy trình trong thời gian dài.

Với những doanh nghiệp khởi nghiệp chưa có nguồn thu ổn định, việc tự tích lũy Quỹ phát triển khoa học và công nghệ không dễ thực hiện. Vì vậy, quy định cho phép doanh nghiệp sử dụng một phần quỹ để đầu tư hoặc cùng đầu tư vào dự án, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo mở ra khả năng hình thành cầu nối giữa hai nhóm: Doanh nghiệp đã có nguồn lực tài chính và dự án đang cần vốn để hoàn thiện công nghệ, mở rộng thị trường.

Nguồn lực từ Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp được kỳ vọng góp phần tăng đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới công nghệ và chuyển đổi số.

Mối liên kết này còn có thể vượt ra ngoài quan hệ đầu tư vốn đơn thuần. Doanh nghiệp lớn có thể đặt hàng nghiên cứu, tiếp nhận công nghệ, tham gia chuỗi cung ứng hoặc hỗ trợ dự án khởi nghiệp tiếp cận thị trường. Đổi lại, doanh nghiệp khởi nghiệp cung cấp giải pháp công nghệ, sản phẩm mới hoặc mô hình kinh doanh phù hợp với nhu cầu đổi mới của doanh nghiệp đầu tư.

Để dòng vốn này vận hành hiệu quả, doanh nghiệp cần có tiêu chí lựa chọn dự án, quy trình thẩm định và cơ chế giám sát rõ ràng. Việc đánh giá cũng cần dựa trên năng lực công nghệ, khả năng thương mại hóa, đội ngũ thực hiện và triển vọng thị trường, thay vì chỉ nhìn vào tài sản hữu hình.

Qua thực trạng trên, nhiều ý kiến cho rằng, không một công cụ tài chính đơn lẻ nào đáp ứng được nhu cầu vốn của mọi doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Ở giai đoạn nghiên cứu và thử nghiệm, doanh nghiệp thường cần vốn góp, quỹ đầu tư hoặc hỗ trợ từ các chương trình khoa học và công nghệ. Khi bước vào thương mại hóa, nhu cầu chuyển sang tín dụng, bảo lãnh và hỗ trợ lãi suất. Với doanh nghiệp đã có lợi nhuận, Quỹ phát triển khoa học và công nghệ trở thành nguồn vốn nội sinh để tiếp tục đầu tư cho công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Bài toán của TP Hồ Chí Minh là kết nối những công cụ này thành một chuỗi hỗ trợ phù hợp với từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp. Khi nguồn vốn được đưa đúng thời điểm, đúng dự án và dựa trên năng lực công nghệ, thị trường cùng khả năng tạo dòng tiền, đổi mới sáng tạo mới có thể chuyển thành sản phẩm, doanh thu và sức cạnh tranh thực chất.