Không có “vùng trống” pháp luật trên mạng xã hội - Kỳ cuối: Tạo “đề kháng số” cho người dùng

Từ những thói quen trong mỗi lần tương tác đến trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng, “sức đề kháng số” được củng cố để mỗi người chủ động phòng ngừa, ứng phó với các nguy cơ trên môi trường mạng.

Tỉnh táo trước mỗi tương tác

Chị N.M.N. (phường Quy Nhơn) tránh được một kịch bản lừa đảo sau khi nhận cuộc gọi từ người tự xưng là nhân viên giao hàng, liên tục thúc ép chị thao tác hủy một gói bảo hiểm được cho là đã đăng ký. Thay vì làm theo, chị ngắt liên lạc.

Các đại biểu tham quan gian trưng bày tài liệu, sản phẩm công nghệ phục vụ chuyển đổi số tại Hội thảo “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số: Góc nhìn từ an toàn thông tin” do Công an tỉnh tổ chức cuối tháng 5-2026. Ảnh: K.A

Chị P.T.T.N. (phường Hoài Nhơn) có con chuẩn bị vào lớp 10 cũng nhận cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ phường thông báo cần bổ sung hồ sơ tuyển sinh. Người này cung cấp một số điện thoại khác, được giới thiệu là cán bộ Công an để hỗ trợ. Nghi ngờ có dấu hiệu bất thường, chị không liên hệ theo số điện thoại được cung cấp mà gọi giáo viên chủ nhiệm để xác minh.

Hai trường hợp không giống nhau về thủ đoạn nhưng có cùng cách ứng xử: Không vội tin và không vội hành động. Đây là kỹ năng tưởng đơn giản nhưng ngày càng cần thiết khi các kịch bản trên mạng được xây dựng sát với những giao dịch, công việc và mối quan hệ quen thuộc trong đời sống.

“Sức đề kháng số”, trước hết, là khả năng tạo cho mình một khoảng dừng trước mỗi tương tác trên mạng. Trước thông tin gây sốc, cần kiểm tra nguồn; trước tài khoản tự xưng là người quen, cần xác minh; trước yêu cầu cung cấp thông tin, cần biết rõ lý do; trước giao dịch bất thường, cần dừng lại thay vì làm theo. Mỗi người cũng phải chịu trách nhiệm với những gì đăng tải, chia sẻ trên mạng xã hội.

Tại phiên tòa sơ thẩm xét xử vụ án liên quan Dự án Khu công nghiệp Phù Mỹ do TAND tỉnh mở cuối tháng 6-2026, bị cáo Nguyễn Văn Tòng (SN 1969, xã Phù Mỹ Đông) cho rằng mình chỉ cung cấp thông tin liên quan đến dự án, không có mục đích kích động, xúi giục người khác.

Tuy nhiên, những thông tin sai lệch do bị cáo đưa ra đã khiến nhiều người tham gia, ảnh hưởng đến ANTT và quá trình triển khai dự án. Bị cáo Tòng sau đó bị tuyên phạt 3 năm tù về tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Phiên tòa xét xử bị cáo Nguyễn Văn Tòng (xã Phù Mỹ Đông) cùng đồng phạm về tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Ảnh: K.A

Trong môi trường mạng, người dùng không chỉ cần tự bảo vệ mà còn phải chịu trách nhiệm với hành vi của mình. Thông tin chưa kiểm chứng nếu tiếp tục được đăng tải, bình luận, chia sẻ có thể lan rộng, tác động đến người khác.

Theo ông Lê Trung Hưng - Viện trưởng Viện KSND tỉnh, pháp luật không nhằm hạn chế quyền bày tỏ chính kiến mà đặt ra giới hạn để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và trật tự xã hội. Vì vậy, người sử dụng mạng xã hội cần hiểu rõ những giới hạn này để chủ động điều chỉnh hành vi, thay vì chỉ nhận thức trách nhiệm sau khi vi phạm đã xảy ra.

Trước khi nhấn “chia sẻ” không chỉ cần hỏi thông tin có đúng hay không mà còn phải cân nhắc việc chia sẻ có thể ảnh hưởng đến ai. Người dùng có trách nhiệm cần biết khi nào nên dừng, kiểm chứng và tìm đến nguồn tin đáng tin cậy.

Kỹ năng số từ những việc nhỏ

Thói quen sử dụng mạng an toàn không tự nhiên hình thành, nhất là với trẻ em và thanh thiếu niên. Đây là nhóm tiếp cận công nghệ sớm, sử dụng nhiều nền tảng và dễ gặp những rủi ro mà người lớn không phải lúc nào cũng nhận biết kịp thời.

“Bảo vệ trẻ em không nên chỉ dừng ở việc cấm đoán hoặc kiểm soát điện thoại. Quan trọng hơn là giúp trẻ hiểu vì sao cần cảnh giác, cách xử lý khi gặp nội dung bất thường và tìm đến ai khi xảy ra sự cố” - anh Phạm Hồng Hiệp - Bí thư Tỉnh đoàn, chia sẻ.

Ngày 23-3-2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” nhằm bảo vệ trẻ trước các nguy cơ trên mạng, nâng cao năng lực số và hỗ trợ các em trở thành “công dân số”.

Điểm đáng chú ý là chương trình chuyển từ bảo vệ bị động sang chủ động phòng ngừa. Với trẻ em, việc này cần bắt đầu từ gia đình, nhà trường - nơi hình thành thói quen và cách ứng xử trước các tình huống trên môi trường mạng.

Theo ông Phạm Văn Nam - Giám đốc Sở GD&ĐT, đồng hành với trẻ cần được thực hiện thường xuyên, không chỉ khi phát hiện vấn đề. “Cha mẹ cần dành thời gian để trẻ mạnh dạn chia sẻ những gì gặp trên mạng; nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, gắn với tình huống thực tế để học sinh biết nhận diện, xử lý nguy cơ" - ông Nam nói.

Khi trở thành thói quen, những kỹ năng này giúp trẻ biết tìm đến người lớn nếu gặp tài khoản đáng ngờ, đường link lạ hoặc bị đe dọa trên mạng. Qua đó, sự cố có thể được phát hiện, xử lý từ sớm.

Việc bảo vệ thông tin cũng cần được thực hiện từ cơ sở. Tại xã Ia Hrung, cán bộ, công chức được yêu cầu quản lý, khai thác dữ liệu đúng quy trình, thẩm quyền; thường xuyên được tập huấn, cập nhật kỹ năng bảo mật.

Bà Huỳnh Ngô Tùng Điệp - Phó Chủ tịch UBND xã Ia Hrung - cho biết: “Các dữ liệu hộ tịch, đất đai và thông tin công dân được quản lý, khai thác đúng quy trình, đúng thẩm quyền. Địa phương thường xuyên tập huấn, cập nhật kỹ năng bảo mật cho cán bộ, công chức”.

Từ trường học đến cơ sở, kỹ năng số cần gắn với công việc hằng ngày. Khi kiểm chứng, bảo vệ thông tin và xử lý tình huống trở thành thói quen, khả năng phòng ngừa sẽ được nâng lên.

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu - Trung tâm Giám sát an toàn không gian mạng Quốc gia, chia sẻ về các thủ đoạn lừa đảo mới như bắt cóc trực tuyến, thao túng tâm lý, chiếm đoạt tài sản và mua bán người trên không gian mạng. Ảnh: K.A

Trách nhiệm của mỗi người dùng

Không gian mạng gắn ngày càng chặt với công việc, học tập và giao tiếp, nên bảo đảm an toàn không thể chỉ là trách nhiệm của mỗi người dùng.

Một tài khoản được sử dụng đúng cách sẽ hạn chế nguy cơ cho chính chủ tài khoản. Một gia đình có thói quen trao đổi với trẻ sẽ giúp phát hiện sớm những vấn đề các em gặp phải. Một cơ quan quản lý dữ liệu chặt chẽ sẽ giảm nguy cơ thông tin bị lộ, lọt. Một DN chủ động bảo vệ thông tin khách hàng cũng là cách hạn chế rủi ro từ bên trong.

Đại tá Nguyễn Chí Linh - Phó Giám đốc Công an tỉnh, nhấn mạnh, bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian mạng không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chuyên trách mà cần sự vào cuộc của các cấp, ngành, cơ quan, tổ chức, DN và người dân.

“Công tác tuyên truyền, cảnh báo thủ đoạn tội phạm mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nâng cao kỹ năng sử dụng không gian mạng an toàn cần được thực hiện chủ động, thường xuyên gắn với từng địa bàn, từng nhóm đối tượng, góp phần phòng ngừa nguy cơ từ sớm, xây dựng môi trường số an toàn” - Đại tá Nguyễn Chí Linh cho biết.

Từ thực tế xử lý các vụ việc, yêu cầu đặt ra không phải là người dùng phải biết hết mọi thủ đoạn hay công nghệ mới mà cần hình thành thói quen ứng xử an toàn: Biết dừng trước một yêu cầu bất thường, kiểm chứng trước khi chia sẻ và cân nhắc trước khi cung cấp thông tin.

Đó cũng là cách hình thành “sức đề kháng số” từ những việc nhỏ hằng ngày. Khi người dùng chủ động phòng ngừa, gia đình, nhà trường đồng hành với trẻ, cơ quan, DN bảo vệ tốt thông tin, các nguy cơ trên không gian mạng sẽ có thêm nhiều điểm chặn.

Công nghệ tiếp tục thay đổi, thủ đoạn vi phạm cũng không ngừng biến đổi. Điều cần giữ vững là trách nhiệm của con người trong cách sử dụng công nghệ. Một cú nhấp chuột chỉ mất vài giây nhưng sự tỉnh táo có thể quyết định thông tin dừng lại trên màn hình hay tiếp tục gây hậu quả ngoài đời. “Sức đề kháng số” không nằm ở việc biết hết công nghệ mà bắt đầu từ cách mỗi người sử dụng công nghệ tỉnh táo, có trách nhiệm.