Không công chứng, người dân đối mặt nhiều rủi ro pháp lý

Ảnh minh họa

Công chứng là “tấm khiên” phòng ngừa rủi ro

Theo Trưởng Văn phòng công chứng Tạ Kim Thi, khi không công chứng, người dân phải tự chịu phần lớn rủi ro pháp lý phát sinh trong quá trình giao kết và thực hiện hợp đồng, giao dịch. Điều đáng lưu ý là dù dữ liệu số có thể hỗ trợ xác định tài sản đứng tên ai, dữ liệu này không thể thay thế hoàn toàn vai trò của công chứng viên trong việc kiểm tra, thẩm định các điều kiện pháp lý tại thời điểm giao dịch.

Công chứng viên phải xác định đúng chủ thể ký kết, kiểm tra năng lực hành vi, ý chí tự nguyện của các bên, chủ thể của tài sản cũng như tính hợp pháp của nội dung giao dịch. Đồng thời, các bên phải được giải thích để hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của giao dịch trước khi ký kết.

Người dân tới làm thủ tục công chứng tại Văn phòng công chứng Tạ Kim Thi. Ảnh: Đào Tuyết

Đối với bất động sản, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi đây thường là tài sản có giá trị lớn, thậm chí là tài sản tích cóp cả đời của một gia đình. Nếu không có khâu “tiền kiểm” của công chứng viên, người mua hoặc người tham gia giao dịch phải tự mình kiểm tra toàn bộ thông tin và tự chịu trách nhiệm đối với những rủi ro có thể phát sinh.

Trong trường hợp giao dịch sau đó bị tuyên vô hiệu do vi phạm pháp luật, việc bảo vệ quyền lợi có thể rất khó khăn, tốn kém. Khi đó, phần lớn rủi ro được đẩy về phía người dân.

Vì vậy, công chứng không đơn thuần là một thủ tục hành chính. Đây là cơ chế phòng ngừa rủi ro ngay từ thời điểm giao dịch được xác lập, góp phần hạn chế tranh chấp và bảo vệ an toàn tài sản cho người dân.

Đối với những giao dịch mà pháp luật bắt buộc phải công chứng, như một số giao dịch về nhà, đất, việc tuân thủ yêu cầu về hình thức có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu các bên không tuân thủ hình thức bắt buộc, giao dịch có thể bị vô hiệu do vi phạm quy định về hình thức theo pháp luật dân sự.

Bên cạnh đó, văn bản công chứng còn có giá trị chứng cứ đặc biệt. Khoản 3 Điều 6 Luật Công chứng năm 2024 quy định: “Văn bản công chứng có giá trị chứng cứ; những tình tiết, sự kiện trong văn bản công chứng không phải chứng minh, trừ trường hợp bị Tòa án tuyên bố là vô hiệu”. Đây là lợi thế pháp lý thiết thực đối với người dân khi xảy ra tranh chấp.

Cần phân biệt rõ giữa giao dịch bắt buộc công chứng và giao dịch không bắt buộc công chứng. Với những giao dịch pháp luật không yêu cầu công chứng, việc các bên không công chứng không đồng nghĩa giao dịch đương nhiên vô hiệu. Tuy nhiên, nếu các bên chủ động lựa chọn công chứng, văn bản công chứng vẫn tạo ra lợi thế rõ rệt về mặt chứng cứ, giúp củng cố cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi có tranh chấp.

Từ góc độ phòng ngừa rủi ro, những giao dịch liên quan đến tài sản có giá trị lớn, có tính chất phức tạp về pháp lý, đặc biệt là quyền sử dụng đất, nhà ở và tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, cần được đặc biệt chú trọng. Đây cũng là những giao dịch dễ phát sinh hậu quả nghiêm trọng nếu có sai sót về chủ thể, nguồn gốc tài sản hoặc sự tự nguyện của người tham gia.

Trưởng Văn phòng công chứng Tạ Kim Thi - Tạ Thị Kim Thi. Ảnh: Đào Tuyết

Đối với các giao dịch có nguy cơ rủi ro cao hoặc có bên yếu thế, sự kiểm tra độc lập của công chứng viên càng cần thiết. Công chứng không chỉ dừng ở việc xác nhận chữ ký mà còn bao gồm việc kiểm tra hồ sơ, thẩm định ý chí của các bên và đánh giá tính hợp pháp của giao dịch.

Khẳng định vai trò phòng ngừa tranh chấp của công chứng, Nghị quyết số 278/NQ-CP ngày 18-9-2026 của Chính phủ đã yêu cầu tiếp tục thực hiện công chứng đối với giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất và rà soát giao dịch bất động sản nhằm phòng ngừa tranh chấp, khiếu kiện, bảo đảm an toàn tài sản cho người dân và chủ sở hữu.

Nâng chất công chứng trong môi trường hội nhập

Cùng với yêu cầu bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch trong nước, quá trình hội nhập quốc tế đang đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ công chứng viên và các văn phòng công chứng.

Theo Trưởng Văn phòng công chứng Lê Vinh Hoa - Lê Thị Vinh Hoa, công chứng viên trong giai đoạn hội nhập cần phát triển theo hướng vừa giỏi pháp luật Việt Nam, vừa hiểu giao dịch có yếu tố nước ngoài và có khả năng giao tiếp nghề nghiệp bằng ngoại ngữ.

Trước hết là kiến thức pháp luật. Công chứng viên phải nắm chắc các quy định của pháp luật Việt Nam, đồng thời hiểu những vấn đề pháp lý liên quan đến giao dịch có yếu tố nước ngoài. Đây là nền tảng để có thể kiểm tra và đánh giá chính xác hồ sơ, quyền và nghĩa vụ của các bên.

Ngoại ngữ, đặc biệt là ngoại ngữ pháp lý, cũng ngày càng trở nên quan trọng. Công chứng viên cần có khả năng đọc hiểu tài liệu, trao đổi với khách hàng và giải thích những vấn đề pháp lý một cách chính xác. Với nhà đầu tư nước ngoài, yêu cầu không chỉ dừng ở việc hoàn tất một văn bản công chứng. Họ cần hiểu giao dịch có ý nghĩa gì, quyền và nghĩa vụ của mình ra sao và những rủi ro nào cần lưu ý.

Cùng với đó là kỹ năng xác minh. Công chứng viên phải có khả năng kiểm tra tư cách pháp lý của cá nhân, tổ chức nước ngoài, người đại diện, giấy tờ và hồ sơ được cung cấp. Trong các giao dịch xuyên biên giới, việc nhận diện những rủi ro liên quan đến đại diện, ủy quyền, tài sản và nguồn gốc hồ sơ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Người dân đến làm thủ tục công chứng tại Văn phòng công chứng Lê Vinh Hoa. Ảnh: Đào Tuyết

Theo bà Lê Thị Vinh Hoa, có năm nhóm kỹ năng cần được ưu tiên để phục vụ tốt hơn nhà đầu tư nước ngoài: ngoại ngữ pháp lý; kiểm tra hồ sơ pháp lý của tổ chức, cá nhân nước ngoài; nhận diện rủi ro trong giao dịch xuyên biên giới; sử dụng công nghệ, khai thác cơ sở dữ liệu; và giao tiếp liên văn hóa.

Trong đó, kỹ năng giao tiếp liên văn hóa giúp công chứng viên giải thích pháp luật Việt Nam rõ ràng, chính xác, dễ hiểu, đồng thời tôn trọng sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa. Ngoại ngữ vì vậy không chỉ là lợi thế mà đang trở thành năng lực nghề nghiệp quan trọng đối với công chứng viên làm việc trong môi trường quốc tế.

Về con người, cần xây dựng đội ngũ công chứng viên và nhân viên nghiệp vụ có chuyên môn tốt, có khả năng ngoại ngữ và kinh nghiệm xử lý giao dịch có yếu tố nước ngoài. Về quy trình, cần chuẩn hóa từ khâu tiếp nhận hồ sơ, kiểm tra, xác minh, soạn thảo, ký kết đến lưu trữ hồ sơ. Về công nghệ, cần tăng cường số hóa, khai thác cơ sở dữ liệu và ứng dụng các giải pháp công nghệ để rút ngắn thời gian xử lý.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một phần của quá trình đổi mới. Yếu tố quan trọng hơn là quản trị rủi ro. Một văn phòng công chứng cần xây dựng quy trình để mỗi hồ sơ đều được kiểm tra tại những điểm quan trọng; những hồ sơ có dấu hiệu bất thường phải được nhận diện sớm; những vấn đề vượt quá khả năng xử lý của nhân viên nghiệp vụ phải được chuyển ngay cho công chứng viên xem xét.

Một văn phòng công chứng hiện đại vì thế không chỉ được đánh giá bằng số lượng phần mềm hay mức độ số hóa. Quan trọng hơn là có quy trình chặt chẽ, đội ngũ chuyên nghiệp và khả năng kiểm soát rủi ro hiệu quả. Đây cũng là nền tảng để hoạt động công chứng đáp ứng tốt hơn yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời phục vụ hiệu quả môi trường đầu tư, kinh doanh trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trong mọi giao dịch, nhất là giao dịch liên quan đến bất động sản và tài sản có giá trị lớn, chủ động phòng ngừa rủi ro luôn có ý nghĩa hơn việc giải quyết tranh chấp sau khi đã xảy ra. Công chứng chính là một trong những “hàng rào” pháp lý quan trọng giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân ngay từ thời điểm giao dịch được xác lập.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao chất lượng đội ngũ công chứng viên mà còn phải hiện đại hóa quy trình, tăng cường quản trị rủi ro. Khi công chứng được thực hiện thực chất, chuyên nghiệp và minh bạch, niềm tin của người dân vào giao dịch dân sự sẽ được củng cố, góp phần bảo đảm an toàn pháp lý và ổn định môi trường đầu tư, kinh doanh. Công chứng vì thế không chỉ xác nhận một giao dịch, mà còn góp phần bảo vệ niềm tin pháp lý của người dân.