Không để người bị mạo danh gánh hậu quả

Không thành lập doanh nghiệp, không điều hành hoạt động kinh doanh nhưng bỗng nhiên phải giải trình về khoản nợ thuế của một doanh nghiệp đứng tên mình. Với người bị đánh cắp thông tin cá nhân, rắc rối không chỉ là danh tính bị sử dụng trái phép. Họ còn phải mất thời gian, công sức để chứng minh mình không liên quan; trong khi hoạt động kinh doanh, việc đi lại và những quyền lợi khác có thể bị ảnh hưởng.

Muốn giải quyết tình trạng này, trước hết cần bảo đảm người bị mạo danh được tiếp nhận phản ánh, xác minh và hướng dẫn xử lý kịp thời. Người dân cần chủ động tố giác hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, đồng thời thông báo cho cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế để phối hợp kiểm tra hồ sơ, nghĩa vụ thuế liên quan. Tuy nhiên, không thể để người bị hại phải tự đi lại giữa nhiều cơ quan, tự thu thập chứng cứ và chờ đợi không biết đến bao giờ mới được giải quyết.

Điều cần thiết là một quy trình phối hợp rõ ràng giữa cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và cơ quan công an, trong đó xác định cụ thể đầu mối tiếp nhận, trách nhiệm xác minh và thời hạn xử lý. Khi có căn cứ cho thấy danh tính bị sử dụng trái phép, cơ quan có thẩm quyền cần khẩn trương xem xét biện pháp bảo vệ quyền lợi của người bị mạo danh, bao gồm việc rà soát nghĩa vụ thuế và các biện pháp hạn chế quyền cá nhân đang áp dụng. Việc điều chỉnh hoặc chấm dứt những biện pháp này phải đúng thẩm quyền, căn cứ và điều kiện pháp luật.

Về lâu dài, cần nâng cao độ tin cậy của quy trình đăng ký doanh nghiệp. Việc ứng dụng dữ liệu dân cư, VNeID và xác thực sinh trắc học có thể giúp hạn chế tình trạng sử dụng giấy tờ của người khác để lập doanh nghiệp. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn cơ chế kiểm tra và giải quyết tranh chấp. Hệ thống cần có khả năng phát hiện dấu hiệu bất thường, lưu vết quá trình xác thực và tiếp nhận yêu cầu xử lý khi cá nhân phản ánh bị mạo danh. Luật Quản lý thuế 2025 và Nghị định 168/2025/NĐ-CP chỉ tạo ra môi trường kinh doanh an toàn khi hạ tầng số được siết chặt bằng các chuẩn mực định danh sinh trắc học hiện đại.

Cùng với đó, cần xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia quy trình thành lập doanh nghiệp. Cơ quan quản lý phải bảo đảm chất lượng xác thực và phối hợp xử lý; tổ chức cung cấp dịch vụ phải thực hiện đúng nghĩa vụ pháp lý; người cố ý đánh cắp, sử dụng trái phép thông tin cá nhân để trục lợi phải bị xử lý tương xứng với hành vi. Trách nhiệm bồi thường của từng chủ thể cần được xác định trên cơ sở nghĩa vụ, lỗi và mối quan hệ nhân quả với thiệt hại, không thể quy kết chung chung.

Ngoài ra, việc tranh thủ kinh nghiệm quốc tế về thiết kế trách nhiệm giữa người đăng ký, đơn vị dịch vụ và cơ quan quản lý là cần thiết. Tại Vương quốc Anh, Đạo luật Tội phạm kinh tế và Minh bạch doanh nghiệp (2023) bắt buộc xác minh danh tính (KYC) đối với mọi giám đốc trước khi thành lập công ty, đồng thời quy trách nhiệm hình sự cho đại lý dịch vụ nếu để lọt hồ sơ giả. Tương tự, Singapore và Estonia ứng dụng định danh kỹ thuật số (Singpass, e-Residency). Mọi thao tác lập doanh nghiệp đều phải qua xác thực sinh trắc học hoặc chữ ký số mã hóa, nhằm giảm thiểu khả năng dùng thẻ vật lý của người khác để giả mạo.

Cải cách thủ tục hành chính hướng đến lợi ích cho người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, cần bảo đảm người khác không thể dễ dàng nhân danh một công dân để thực hiện những việc người đó không hề biết. Một hệ thống quản lý hiệu quả phải xác thực đúng người, xử lý đúng hành vi và có cơ chế bảo vệ kịp thời người bị mạo danh.

TS PHAN PHƯƠNG NAM
Phó trưởng Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật TPHCM