Khu cổ vật ít người biết ở Huế

 Du khách nước ngoài tham quan Khu cổ vật Chàm.

Có lịch sử gần một thế kỷ, từng là một bộ phận quan trọng của Bảo tàng Khải Định, nhưng đến nay Khu cổ vật Chàm vẫn khá lặng lẽ giữa dòng khách tham quan Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Nhiều người đến đây để tìm hiểu cổ vật Triều Nguyễn nhưng không biết phía sau điện Long An còn có một không gian riêng về nghệ thuật Champa.

Một “bảo tàng trong bảo tàng”

Khu cổ vật Chàm (Section des Antiquités Cham) được thành lập ngày 26/12/1927 tại Bảo tàng Khải Định, tiền thân của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế ngày nay. Năm 1929, khu trưng bày chính thức mở cửa, giới thiệu những tác phẩm điêu khắc Champa do Hội Đô Thành Hiếu Cổ sưu tầm, cùng các hiện vật được đưa về từ nhiều địa phương miền Trung.

Những năm sau đó, bộ sưu tập tiếp tục được bổ sung từ các cuộc khai quật ở Trà Kiệu (Quảng Nam) và tháp Mẫm (Bình Định). Các tác phẩm có niên đại trải dài từ khoảng thế kỷ VII đến XIII/XIV, phần lớn được chế tác bằng sa thạch - chất liệu quen thuộc trong nghệ thuật điêu khắc Champa.

Sau năm 1945, không gian này đóng cửa trong một thời gian dài. Đến năm 2016, sau hơn 70 năm, Khu cổ vật Chàm mới được mở cửa trở lại. Khi đó, gần 30 hiện vật tiêu biểu được lựa chọn từ bộ sưu tập hiện vật Champa của Bảo tàng để giới thiệu đến du khách.

Ông Ngô Văn Minh, Giám đốc Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế cho biết, hiện Bảo tàng đang lưu giữ 86 hiện vật Champa. Trong đó, 24 hiện vật tiêu biểu được lựa chọn để trưng bày tại Khu cổ vật Chàm, chia thành ba nhóm chính: Trà Kiệu, tháp Mẫm và Bình - Trị - Thiên.

“Có một số hiện vật kích thước nhỏ trước đây được trưng bày nhưng hiện nay Bảo tàng đưa về kho để bảo quản tốt hơn, tránh mất mát, hư hỏng”, ông Minh nói.

Khu cổ vật Chàm chỉ khoảng 100m², nằm tách khỏi không gian trưng bày chính ở điện Long An. Chính vị trí này khiến nhiều du khách sau khi tham quan các hiện vật cung đình đã rời Bảo tàng mà không biết phía sau còn một bộ sưu tập khác. Một trong những hạn chế của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế hiện nay là Khu cổ vật Chàm và Không gian vua Hàm Nghi nằm tách biệt, khiến không gian trưng bày chưa liền mạch.

Khách nước ngoài cũng bất ngờ

Trong không gian nhỏ này, sự khác biệt với hệ thống hiện vật Triều Nguyễn ở điện Long An thể hiện khá rõ. Đó là những pho tượng, linh vật, phù điêu và bộ phận kiến trúc được chạm khắc trên đá.

Nổi bật trong số đó là tượng Nam thần đứng, được Hội Đô Thành Hiếu Cổ sưu tầm tại khu vực Nham Biều. Pho tượng có kích thước gần bằng người thật, phần y phục được thể hiện khá chi tiết. Đáng chú ý, kiểu y phục có vạt trước rộng và dài được cho là rất hiếm gặp trên tượng Champa, thường xuất hiện trong giai đoạn đầu thế kỷ X.

Bên cạnh đó là tượng thần Shiva, thần Indra, đầu tượng thần, chim thần Garuda, các linh vật, đài thờ và những mảng phù điêu… Mỗi hiện vật mang theo một lát cắt về tín ngưỡng, thẩm mỹ và kỹ thuật tạo tác của cư dân Champa.

Nhóm hiện vật Trà Kiệu gây ấn tượng bởi những đường nét mềm mại, thanh thoát; trong khi phong cách tháp Mẫm nổi bật với hình khối khỏe, nhiều chi tiết trang trí. Các hiện vật tìm thấy ở khu vực Bình - Trị - Thiên lại góp thêm những dấu tích quan trọng về sự hiện diện và giao lưu văn hóa Champa trên vùng đất này.

Nhà nghiên cứu Phan Thuận An từng nhận định, những tác phẩm mỹ thuật Champa được lưu giữ ở Huế còn ít người biết đến và cần được giới thiệu rộng rãi hơn. Qua đó, công chúng có thể thấy rõ hơn Champa là một trong những tầng văn hóa cổ quan trọng góp phần tạo nên diện mạo văn hóa vùng Huế.

Một du khách quốc tế, James D. nhận xét, khu trưng bày tượng Chàm “nhỏ nhưng đáng xem”, với thông tin về hiện vật khá tốt. Du khách Emily đánh giá Bảo tàng có những hiện vật thú vị, đáng xem và thông tin được giới thiệu bằng cả tiếng Anh, tiếng Việt.

Điều đáng chú ý là chính sự yên tĩnh của khu trưng bày lại trở thành một điểm cộng với một số khách quốc tế. Trong những nhận xét gần đây, có du khách cho biết họ có thể thong thả ngắm hiện vật, chụp ảnh và dành thời gian tìm hiểu tại đây.

Những phản hồi này cho thấy Khu cổ vật Chàm có một nhóm công chúng riêng: Những người thích lịch sử, khảo cổ, nghệ thuật và muốn tìm hiểu sâu hơn về miền Trung. Vấn đề là không gian này chưa thực sự được giới thiệu tương xứng với giá trị đang có.

Theo ông Ngô Văn Minh, thời gian tới Bảo tàng sẽ tăng cường giới thiệu Khu cổ vật Chàm ngay từ khâu đón và thuyết minh cho khách tham quan. Nội dung chú thích hiện vật sẽ được rà soát, cập nhật; các thông tin liên quan đến địa danh, địa giới hành chính cũng được điều chỉnh cho phù hợp.

“Chúng tôi dự kiến năm 2027 xây dựng một cuốn sách ảnh giới thiệu 86 hiện vật Champa đang được lưu giữ. Đây được xem là một cách để đưa bộ sưu tập ra khỏi không gian trưng bày, tiếp cận thêm các nhà nghiên cứu, người yêu di sản và du khách”, ông Minh nói.

Hiện một số hiện vật đã được tích hợp mã QR để khách có thể tiếp cận thêm thông tin. Bảo tàng cũng dự kiến lựa chọn hiện vật có giá trị, tính độc bản để nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.

Qua các thời kỳ lịch sử, sưu tập hiện vật Champa thuộc khu cổ vật Chàm vẫn luôn được bảo vệ, chăm sóc và gìn giữ như 1 bộ phận cấu thành của Bảo tàng, thể hiện vị trí đặc biệt của văn hóa Champa trong tiến trình hình thành và phát triển những giá trị đặc sắc của văn hóa Huế.