Kinh tế tuần hoàn: 'Lời giải' cho bài toán đổi mới mô hình tăng trưởng

Kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu thế phát triển chủ đạo của nhiều quốc gia. Ảnh minh họa: S.T

Xu hướng phát triển tất yếu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, tài nguyên thiên nhiên suy giảm nhanh chóng và các chuẩn mực phát triển bền vững trở thành yêu cầu bắt buộc, kinh tế tuần hoàn đang nổi lên như một mô hình phát triển tất yếu của thế giới. Khác với mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống dựa trên khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ, kinh tế tuần hoàn hướng tới tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên thông qua giảm khai thác đầu vào, kéo dài vòng đời sản phẩm, tái sử dụng, tái chế chất thải và tái tạo giá trị.

Đối với Việt Nam, theo các chuyên gia, là nền kinh tế đang phát triển với tốc độ công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh, Việt Nam phải đối mặt với áp lực lớn về sử dụng tài nguyên và xử lý chất thải. Lượng chất thải rắn sinh hoạt, chất thải công nghiệp và phụ phẩm nông nghiệp gia tăng nhanh, trong khi tỷ lệ tái chế, tái sử dụng còn thấp. Phần lớn chất thải hiện nay vẫn được xử lý theo phương thức chôn lấp, vừa gây ô nhiễm môi trường, vừa làm thất thoát nguồn tài nguyên thứ cấp có giá trị. Trong bối cảnh đó, phát triển kinh tế tuần hoàn được xem là giải pháp căn cơ để giải quyết đồng thời bài toán môi trường và tăng trưởng, giúp chuyển “rác thải” thành “tài nguyên” và hình thành các chuỗi giá trị mới.

Nhận thức được yêu cầu và xu thế này, theo PGS,TS. Nguyễn Trọng Xuân - Trường Đại học Hùng Vương, thời gian qua, Việt Nam đã từng bước xây dựng khung chính sách và pháp lý cho phát triển kinh tế tuần hoàn. Lần đầu tiên, khái niệm kinh tế tuần hoàn được đưa vào Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc triển khai mô hình này trên phạm vi cả nước.

Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị định 08/2022/NĐ-CP với nhiều quy định cụ thể nhằm khuyến khích tái chế, tái sử dụng, thúc đẩy trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và ưu tiên nguồn lực cho các dự án tuần hoàn. Đặc biệt, việc Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn và Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 đã thể hiện rõ quyết tâm chính trị trong việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững.

Với sự hình thành khuôn khổ pháp lý, PGS,TS. Nguyễn Trọng Xuân cho biết, kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam đã và đang được triển khai trong nhiều lĩnh vực với những kết quả bước đầu đáng ghi nhận.

Cụ thể, trong nông nghiệp, nhiều mô hình sản xuất khép kín, tận dụng phụ phẩm như rơm rạ, phế thải chăn nuôi hay phụ phẩm thủy sản để sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc năng lượng sinh khối, qua đó giúp giảm chi phí đầu vào, nâng cao hiệu quả sản xuất và hạn chế ô nhiễm môi trường. Ví dụ, tại đồng bằng sông Cửu Long, nhiều hợp tác xã nông nghiệp đã chuyển hướng theo mô hình VAC+ (vườn – ao – chuồng) và kết hợp lúa – thủy sản, tích hợp công nghệ thu gom và ủ phân hữu cơ từ phụ phẩm (cành, lá thải) để bón cây.

Trong công nghiệp, tại nhiều cụm công nghiệp, mô hình khu công nghiệp sinh thái đã hình thành, với việc xây dựng hệ thống thu gom xử lý nước thải tập trung và chuỗi tái sử dụng chất thải giữa các nhà máy, từng bước hình thành các mô hình cộng sinh công nghiệp tại khu công nghiệp.

Lĩnh vực xây dựng và năng lượng cũng ghi nhận sự gia tăng của vật liệu tái chế, công trình xanh và các dự án năng lượng tái tạo, góp phần giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Bên cạnh đó, cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đã được triển khai đã tạo ra động lực mới cho hoạt động thu gom, tái chế bao bì và sản phẩm sau sử dụng. Nhiều doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và tổ chức xã hội đã tham gia vào các liên minh tái chế, góp phần hình thành mạng lưới thu gom và xử lý chất thải theo hướng tuần hoàn…

Nhìn về triển vọng trong thời gian tới, các chuyên gia cho rằng, Việt Nam có nhiều cơ hội để thúc đẩy phát triển nhanh kinh tế tuần hoàn.

Trước hết, các cam kết mạnh mẽ về tăng trưởng xanh, giảm phát thải và trung hòa carbon đến năm 2050 đang tạo ra khuôn khổ chính sách thuận lợi, định hướng dòng vốn đầu tư vào các lĩnh vực xanh và tuần hoàn.

Bên cạnh đó, quá trình chuyển đổi số đang diễn ra sâu rộng mở ra khả năng ứng dụng các công nghệ mới như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật... trong quản lý tài nguyên, theo dõi vòng đời sản phẩm và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.

Đồng thời, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, cũng như những tiêu chuẩn xanh đang được nhiều thị trường nhập khẩu đặt ra cũng tạo động lực để doanh nghiệp Việt Nam chuyển đổi mô hình sản xuất, đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế…

Rơm rạ là một trong những phụ phẩm nông nghiệp đem lại lợi ích kinh tế lớn nếu được tái sử dụng. Ảnh minh họa: S.T

Gỡ “rào cản” để kinh tế tuần hoàn phát triển bứt tốc

Bên cạnh những kết quả và triển vọng phát triển, kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam được đánh giá vẫn còn nhiều thách thức trong quá trình phát triển.

Cụ thể, theo ThS. Nguyễn Thái Bình - Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, khung pháp luật tuy đã hình thành song các chính sách còn phân tán, thiếu hướng dẫn cụ thể cho từng ngành, dẫn đến lúng túng trong triển khai thực hiện. Chẳng hạn, doanh nghiệp phản ánh còn thiếu tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về sản phẩm tái chế, thiếu hướng dẫn về mô hình kinh doanh tuần hoàn trong từng lĩnh vực như dệt may, xây dựng…

Bên cạnh đó còn thiếu hạ tầng tái chế quy mô lớn, nhất là thiếu cơ sở dữ liệu quốc gia về dòng vật chất. Việc thiếu dữ liệu khiến công tác quy hoạch và giám sát kinh tế tuần hoàn gặp nhiều khó khăn.

Ngoài ra, năng lực của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, phần lớn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạn chế về vốn, công nghệ và nhân lực, nên gặp khó khăn trong đầu tư cho các giải pháp tuần hoàn vốn đòi hỏi chi phí ban đầu lớn và thời gian thu hồi vốn dài.

Đặc biệt, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở năng lực thực thi chính sách và sự phối hợp liên ngành. Kinh tế tuần hoàn là vấn đề liên lĩnh vực, liên vùng, nhưng hiện nay vẫn chưa có một ủy ban hay đầu mối đủ mạnh để điều phối tổng thể.

Chỉ ra thêm rào cản, PGS,TS. Nguyễn Trọng Xuân cho rằng, về thể chế, vẫn thiếu các cơ chế khuyến khích mạnh mẽ (như ưu đãi thuế, tín dụng xanh) cho dự án tuần hoàn. Các tiêu chí đo lường kinh tế tuần hoàn chưa hoàn thiện, khiến việc đánh giá hiệu quả và so sánh khó khăn.

Về tài chính, vốn đầu tư cho dự án tuần hoàn (xử lý rác, ứng dụng công nghệ xanh) rất lớn, trong khi khả năng huy động từ khu vực tư nhân và ngân sách nhà nước chưa tương xứng.

Về thị trường, các sản phẩm tái chế còn có giá thành cao và chất lượng chưa ổn định so với nguyên liệu mới, nên doanh nghiệp còn e ngại đầu tư.

Bên cạnh đó, nhận thức và thói quen tiêu dùng của một bộ phận người dân vẫn chưa theo kịp yêu cầu phát triển bền vững, khiến việc phân loại rác tại nguồn và tái chế chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Ngoài ra, tăng trưởng dân số và đô thị hóa nhanh tạo ra khối lượng rác lớn vượt khả năng xử lý hiện hữu. Đầu ra cho chất thải công nghiệp độc hại (nhựa tinh chế, hóa chất) là vấn đề nan giải nếu không có công nghệ trung gian…

Trước thực tế trên, để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện và đồng bộ hóa khung thể chế, bảo đảm sự gắn kết giữa chính sách môi trường với các chính sách về đầu tư, tài chính, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số. Việc xây dựng cơ chế điều phối cấp quốc gia về kinh tế tuần hoàn sẽ giúp nâng cao hiệu quả chỉ đạo, giám sát và huy động nguồn lực. Đồng thời, Nhà nước cần đầu tư xây dựng hạ tầng dữ liệu và nền tảng số cho kinh tế tuần hoàn, tạo điều kiện kết nối các chủ thể trong chuỗi giá trị và minh bạch hóa dòng vật chất.

Cùng với đó, cần có các chính sách hỗ trợ thực chất cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, thông qua tín dụng xanh, ưu đãi thuế, hỗ trợ đổi mới công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Việc thúc đẩy các mô hình thí điểm, khu công nghiệp sinh thái và chuỗi giá trị tuần hoàn theo ngành, theo địa phương sẽ giúp tạo ra những điển hình thực tiễn để nhân rộng.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh truyền thông, giáo dục và xây dựng văn hóa tiêu dùng bền vững trong xã hội, coi đây là nền tảng lâu dài cho sự phát triển của kinh tế tuần hoàn…/.

TUẤN MINH