Kỳ vọng đưa chanh rừng Mẫu Sơn thành cây trồng kinh tế chủ lực

Những quả chanh rừng chuẩn bị thu hoạch tại vườn đồi của gia đình người dân.

Tuy nhiên, những năm gần đây, cây chanh rừng thường bị sâu bệnh, sinh trưởng kém, sản lượng quả giảm, ảnh hưởng đến diện tích trồng và thu nhập của người dân. Trước thực tế này, chính quyền địa phương và người dân mong muốn các cơ quan chuyên môn nghiên cứu, bảo tồn, phát triển giống chanh rừng đặc trưng, đáp ứng nhu cầu thị trường và góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Theo người Dao ở Mẫu Sơn, quả chanh rừng được thu hoạch từ tháng 5 đến tháng 10 hằng năm. Khác với các loại chanh thông thường, quả chanh rừng có kích thước nhỏ, chỉ bằng hoặc lớn hơn quả quất, hoa màu trắng, mỗi quả có khoảng 3 - 5 hạt. Khi còn xanh, quả chứa nhiều tinh dầu, có mùi thơm nồng; khi chín chuyển sang màu vàng, vỏ có vị ngọt bùi, phần lõi hơi chua thanh và rất thơm. Cây chanh rừng có tốc độ sinh trưởng chậm, thường phải trồng khoảng 5 năm mới bắt đầu cho quả.

Những cây chanh giống được ươm tại vườn của gia đình người dân.

Loại cây này sinh trưởng, phát triển tốt ở vùng núi Mẫu Sơn, nơi có độ cao từ 800 m đến 1.541 m so với mực nước biển, với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc trưng. Không chỉ được sử dụng làm gia vị, nước chấm, tạo hương vị riêng trong bữa ăn của người Dao, chanh rừng còn được chế biến thành nhiều sản phẩm được ưa chuộng. Tại nhiều gia đình, quả chanh được sấy khô làm ô mai. Theo kinh nghiệm dân gian của người địa phương, chanh rừng ngâm với muối trắng hoặc mật ong được sử dụng để hỗ trợ giảm ho, cảm lạnh và viêm họng.

Chị Triệu Thị Múi, thôn Bó Pằm, xã Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn cho hay, để làm ra 1 kg ô mai chanh rừng Mẫu Sơn, người chế biến phải trải qua nhiều công đoạn. Quả sau khi thu hoạch được rửa sạch, ướp muối, cắt bỏ hạt rồi tiếp tục ướp với gừng. Các công đoạn đều được thực hiện thủ công, mất nhiều thời gian; trung bình phải mất vài ngày mới hoàn thành một mẻ ô mai đạt chất lượng. Nhờ quy trình chế biến này, ô mai chanh rừng mang hương vị riêng biệt của vùng núi Mẫu Sơn.

Sơ chế chanh rừng làm ô mai chanh.

Gắn bó nhiều năm với cây chanh rừng, chị Triệu Thúy Hoa, thôn Bó Pằm, xã Mẫu Sơn chia sẻ, cây chanh con được ươm khoảng 1 năm, đến mùa mưa mới có thể đem trồng trong rừng. Đây là loại cây phát triển chậm, sau khoảng 3 năm mới cao ngang ngực người.

Những cây được chăm sóc tốt cũng phải đến năm thứ 5 mới bắt đầu cho quả. Quá trình trồng và chăm sóc chanh rừng hiện chủ yếu dựa vào kinh nghiệm được những người đi trước truyền lại. Hằng năm, vào thời điểm trước Tết, người dân tiến hành vun gốc, bón phân hữu cơ. Do cây chanh rừng phát triển hoàn toàn dựa vào điều kiện tự nhiên nên năng suất phụ thuộc nhiều vào thời tiết, khí hậu từng năm. Những cây sinh trưởng tốt có thể cho từ 10 đến 20 kg quả/cây/năm.

Hợp tác xã kiểm tra chất lượng quả chanh rừng sau thời gian ngâm ủ.

Mặc dù, chính quyền địa phương và Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn đã tổ chức tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc và hỗ trợ giống cho người dân, diện tích chanh rừng tại địa phương vẫn bị thu hẹp do cây chết bởi thời tiết bất lợi và sâu bệnh. Theo Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn, ảnh hưởng của mưa bão trong các năm 2024, 2025 cùng tình trạng sâu bệnh đã khiến diện tích chanh rừng của hợp tác xã giảm mạnh, từ trên 11 ha xuống còn khoảng 3-4 ha.

Anh Hoàng Phúc Thắng, Giám đốc Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn cho biết, chanh rừng là giống cây bản địa đặc trưng của địa phương. Để nhân giống và bảo tồn, hợp tác xã thường xuyên hướng dẫn người dân lựa chọn những cây không bị sâu bệnh, có quả to, vỏ bóng đẹp để làm giống. Toàn bộ diện tích chanh rừng đã được người dân trồng và chăm sóc theo tiêu chuẩn VietGAP. Dù vậy, nhiều diện tích chanh rừng đang bị chết, khiến diện tích trồng giảm mạnh. Nguyên nhân được xác định là do cây bị sâu đục thân, người dân bón phân, chăm sóc chưa đúng cách và ảnh hưởng của mưa bão. Trước thực trạng này, anh Hoàng Phúc Thắng mong muốn các cơ quan chức năng có sự hỗ trợ kịp thời để bảo vệ, phát triển giống chanh rừng đặc trưng của địa phương.

Khu vực đồi núi thôn Bó Pằm, nơi trồng nhiều chanh rừng của xã Mẫu Sơn.

Theo ông Hoàng Vĩnh Hưng, Chủ tịch UBND xã Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn, chanh rừng là một trong những đặc sản của Mẫu Sơn và được chính quyền xã xác định là cây trồng chủ lực. Nếu sinh trưởng, phát triển tốt, 1 ha chanh rừng có thể cho thu nhập lên đến 1 tỷ đồng/năm. Tuy nhiên, một số diện tích chanh rừng hiện bị chết do sâu bệnh, ảnh hưởng đến sản xuất và thu nhập của người dân. Để hạn chế thiệt hại, chính quyền xã đã phối hợp với các cơ quan liên quan và người dân tích cực chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh cho cây. Do đặc điểm sinh trưởng, phát triển chậm, việc nhân giống chanh rừng còn hạn chế và mất nhiều thời gian.

Vì vậy, xã đang tích cực phối hợp với các cơ quan chức năng nghiên cứu, đánh giá khả năng nhân rộng diện tích trồng chanh rừng tại địa phương. Cùng với các giải pháp chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, chính quyền địa phương đang đề xuất với tỉnh triển khai chính sách hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu các nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Dự kiến, toàn xã sẽ nâng diện tích chanh rừng lên 30 ha, góp phần phát triển kinh tế và nâng cao thu nhập cho người dân.

Theo Nghị quyết số 10/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Lạng Sơn về chính sách hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu từ các nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên địa bàn tỉnh, mỗi hộ gia đình trồng chanh rừng thực hiện theo chính sách được hỗ trợ tối đa 200 triệu đồng/dự án; doanh nghiệp hoặc hợp tác xã được hỗ trợ tối đa 2 tỷ đồng/dự án. Hiện, toàn xã đang hoàn thiện hồ sơ, thủ tục cho các hộ trồng chanh rừng tại địa phương. Việc triển khai chính sách hỗ trợ được kỳ vọng sẽ tạo động lực để người dân mở rộng diện tích trồng chanh rừng, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và thu nhập, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị giống cây bản địa đặc trưng của Mẫu Sơn, từng bước phát triển chanh rừng thành cây trồng có giá trị kinh tế cao.