Làm mới nghệ thuật sân khấu bằng công nghệ

Bản sắc Việt trên sân khấu xiếc

Kể từ khi bắt đầu công diễn ngày 25/9/2026 ở Hà Nội, vở xiếc Sơn Thần Thuỷ Quái đã tạo ra một hiện tượng hiếm có trong ngành Xiếc Việt Nam khi hơn 1.200 chỗ ngồi của sân khấu Rạp Xiếc Trung ương liên tục kín chỗ. Đây cũng là sự trở lại của câu chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh sau 20 năm, kể từ phiên bản được dàn dựng tại Rạp Xiếc Trung ương năm 2006.

Theo NSND Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, xiếc trước hết vẫn phải giữ những giá trị cốt lõi của nghề như kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ. Trên nền tảng đó, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện mới.

“Sơn Thần Thủy Quái” kết hợp nghệ thuật xiếc với công nghệ trình chiếu, ánh sáng và âm nhạc để mở rộng ngôn ngữ sân khấu. Ảnh: BTC

NSND Tống Toàn Thắng cho rằng, những câu chuyện Việt Nam trở thành nguồn chất liệu quan trọng. Thạch Sanh, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Tấm Cám, hình tượng người lính hay con người vùng biên giới… đều có thể được kể bằng ngôn ngữ của xiếc.

“Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới. Không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam” - NSND Tống Toàn Thắng cho biết.

“Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm”, NSND Tống Toàn Thắng khẳng định. Với Sơn Thần Thủy Quái, hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện. Công nghệ vì thế không chỉ tạo hiệu ứng thị giác mà trở thành một phần của ngôn ngữ sân khấu.

Vở diễn có khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người. Liên đoàn Xiếc Việt Nam cải tạo sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương thành sân khấu nước, với hệ thống phun gần 300 ống nước và hệ thống thoát nước. Các doanh nghiệp công nghệ số tham gia sản xuất visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số, xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình.

Trong quá trình đó, các công cụ AI đồ họa được sử dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng và thử nghiệm các phương án tạo hình. Từ những hình dung ban đầu về núi rừng, biển cả, thế giới thần thoại đến các lớp hình ảnh chuyển động trên sân khấu, công nghệ giúp quá trình thử nghiệm trở nên nhanh và trực quan hơn. Những phương án phù hợp sau đó tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping để đáp ứng yêu cầu của kịch bản, không gian sân khấu và chuyển động của nghệ sĩ.

Âm nhạc cũng góp phần đáng kể kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật.

Mô hình hợp tác mới

Từ một vở diễn cụ thể như Sơn Thần Thủy Quái, việc kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý. Trong đó, công nghệ không chỉ hỗ trợ sân khấu tạo hiệu ứng thị giác, mà còn có thể trở thành một thành tố của quá trình sáng tạo, góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại.

Từ xiếc, mô hình có thể mở rộng sang chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian... Ảnh: BTC

Một trong những giá trị đáng chú ý của Sơn Thần Thủy Quái nằm ở chính phương thức hình thành tác phẩm: Liên đoàn Xiếc Việt Nam - một đơn vị sự nghiệp công lập - phối hợp với doanh nghiệp công nghệ số, dưới sự định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn.

Sơn Thần Thủy Quái không chỉ được kỳ vọng dừng lại ở một vở diễn, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho những mô hình hợp tác, công nghệ, sản phẩm và cách tiếp cận mới với nghệ thuật truyền thống.

Từ xiếc, mô hình được kỳ vọng có thể mở rộng sang chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng, di sản và nhiều không gian văn hóa khác. Từ đó, các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được sáng tạo, lan tỏa và được nhân dân hưởng thụ bằng ngôn ngữ của thời đại.