Làn sóng ung thư tăng nhanh trên toàn cầu - và thế giới chưa sẵn sàng
Trong vòng hơn 30 năm, số ca ung thư trên toàn cầu đã tăng gấp đôi, trở thành thách thức y tế thật sự cấp bách.
Số ca mắc và tử vong do ung thư trên toàn thế giới đang tăng nhanh với tốc độ chưa từng có, đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với hệ thống y tế toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Các nghiên cứu mới nhất cho thấy, gần một nửa số ca tử vong do ung thư có thể được phòng ngừa nếu các quốc gia đầu tư đúng mức cho phòng bệnh, phát hiện sớm và bảo đảm tiếp cận điều trị hiệu quả.
Gánh nặng ung thư tăng gấp đôi trong ba thập kỷ
Ung thư vẫn là một nguyên nhân quan trọng gây gánh nặng bệnh tật trên toàn cầu, và nghiên cứu của chúng tôi nhấn mạnh dự báo về sự gia tăng đáng kể của bệnh trong những thập kỷ tới, với sự gia tăng không đồng đều ở các quốc gia có nguồn lực hạn chế.
Tiến sĩ Lisa Force, tác giả chính của nghiên cứu
Viện Đo lường và Đánh giá sức khỏe, Đại học Washington (Mỹ)
Theo phân tích quy mô lớn của Nhóm cộng tác nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu (Global Burden of Disease Study – GBD), số ca ung thư mới trên toàn thế giới đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 1990, đạt 18,5 triệu ca vào năm 2023. Trong cùng giai đoạn, số ca tử vong do ung thư tăng 74%, lên 10,4 triệu người mỗi năm (các số liệu không bao gồm ung thư da không phải u hắc tố).
Đáng chú ý, phần lớn các ca bệnh hiện nay tập trung tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình – nơi hệ thống y tế còn hạn chế, khả năng tiếp cận dịch vụ chẩn đoán và điều trị ung thư chưa đồng đều. Điều này cho thấy ung thư không còn là vấn đề chủ yếu của các nước phát triển, mà đã trở thành gánh nặng y tế toàn cầu mang tính cấu trúc.
Trong bối cảnh gần một nửa số ca tử vong có thể phòng ngừa, khoảng cách trong phòng bệnh, phát hiện sớm và điều trị đang trở thành thách thức y tế mang tính toàn cầu.
Dự báo đến năm 2050: Áp lực ngày càng lớn
Nhìn về tương lai, các nhà nghiên cứu dự báo số ca ung thư mới trên toàn cầu sẽ tiếp tục tăng thêm 61% trong vòng 25 năm tới, đạt 30,5 triệu ca mỗi năm vào năm 2050. Tử vong do ung thư được dự báo tăng gần 75%, lên 18,6 triệu người mỗi năm.
Nguyên nhân chính của xu hướng này không chỉ đến từ yếu tố nguy cơ cá nhân, mà chủ yếu do biến đổi nhân khẩu học toàn cầu – bao gồm tăng dân số và già hóa dân số. Dù vậy, hơn một nửa số ca mắc mới và gần hai phần ba số ca tử vong được dự báo sẽ xảy ra tại các nước thu nhập thấp và trung bình, cho thấy sự chênh lệch ngày càng sâu sắc trong năng lực kiểm soát ung thư giữa các khu vực.
Số ca mắc và tử vong do ung thư trên toàn cầu đã tăng mạnh trong ba thập kỷ qua và dự kiến sẽ còn tăng cao hơn nữa vào giữa thế kỷ này. Ảnh: Shutterstock
Mặc dù tỷ lệ mắc và tử vong chuẩn hóa theo độ tuổi không được dự báo tăng trên phạm vi toàn cầu, mức cải thiện hiện tại vẫn còn cách xa mục tiêu của Liên Hợp Quốc là giảm một phần ba số ca tử vong sớm do các bệnh không lây nhiễm, trong đó có ung thư, vào năm 2030.
Nhiều ca tử vong có thể phòng ngừa
Một trong những phát hiện quan trọng của nghiên cứu là khoảng 42% số ca tử vong do ung thư trên toàn cầu – tương đương 4,3 triệu người trong năm 2023 – có liên quan tới 44 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi. Các yếu tố này bao gồm sử dụng thuốc lá, chế độ ăn thiếu lành mạnh, béo phì, đường huyết cao, lạm dụng rượu bia, ô nhiễm không khí và nguy cơ nghề nghiệp.
Hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) để chẩn đoán ung thư phổi. Các nhà nghiên cứu cho biết chế độ ăn uống kém, sử dụng rượu và thuốc lá, thiếu vận động thể chất và béo phì có thể là những yếu tố góp phần vào sự gia tăng bệnh. Ảnh: da-kuk/Getty Images
Trong đó, thuốc lá vẫn là yếu tố nguy cơ hàng đầu, chiếm khoảng 21% tổng số ca tử vong do ung thư trên toàn cầu. Ở hầu hết các nhóm quốc gia theo thu nhập, thuốc lá là nguyên nhân chính, ngoại trừ các nước thu nhập thấp, nơi “tình dục không an toàn” – liên quan tới các bệnh ung thư do virus – là yếu tố nguy cơ lớn nhất.
Nam giới chịu tác động nặng nề hơn từ các yếu tố nguy cơ có thể phòng ngừa, với 46% ca tử vong do ung thư có liên quan đến hành vi và môi trường sống. Ở nữ giới, con số này là 36%, trong đó thuốc lá, béo phì, chế độ ăn không lành mạnh và rối loạn chuyển hóa đóng vai trò đáng kể.
Tiến bộ không đồng đều giữa các quốc gia
Đảm bảo kết quả điều trị ung thư công bằng trên toàn cầu sẽ đòi hỏi những nỗ lực lớn hơn để giảm bớt sự bất bình đẳng trong việc cung cấp dịch vụ y tế, chẳng hạn như tiếp cận chẩn đoán chính xác và kịp thời, cũng như điều trị chất lượng và chăm sóc hỗ trợ.
Tiến sĩ Lisa Force, tác giả chính của nghiên cứu
Viện Đo lường và Đánh giá sức khỏe, Đại học Washington (Mỹ)
Mặc dù tỷ lệ tử vong do ung thư chuẩn hóa theo tuổi trên toàn cầu đã giảm 24% trong giai đoạn 1990–2023, tiến bộ này chủ yếu diễn ra tại các nước thu nhập cao và trung bình cao. Ngược lại, tại các nước thu nhập thấp và trung bình thấp, tỷ lệ mắc ung thư chuẩn hóa theo tuổi vẫn tiếp tục tăng, phản ánh sự thiếu hụt trong phòng ngừa, sàng lọc và điều trị.
Ung thư vú là loại ung thư được chẩn đoán phổ biến nhất trên toàn cầu, trong khi ung thư khí quản, phế quản và phổi vẫn là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Những con số này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải mở rộng các chương trình tầm soát và kiểm soát yếu tố nguy cơ, đặc biệt là thuốc lá và ô nhiễm môi trường.
Cảnh báo về bất bình đẳng y tế toàn cầu
Tiến sĩ Lisa Force, tác giả chính của nghiên cứu thuộc Viện Đo lường và Đánh giá sức khỏe (IHME), Đại học Washington (Mỹ), nhận định rằng ung thư sẽ tiếp tục là nguyên nhân quan trọng gây gánh nặng bệnh tật toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới, với tốc độ gia tăng nhanh hơn tại các quốc gia có nguồn lực hạn chế.
Các chính sách kiểm soát ung thư phải được ưu tiên đúng mức trong chương trình nghị sự y tế toàn cầu.
Theo bà, mặc dù nhu cầu hành động đã rõ ràng, các chính sách kiểm soát ung thư vẫn chưa được ưu tiên đúng mức trong chương trình nghị sự y tế toàn cầu, trong khi nguồn tài chính dành cho lĩnh vực này còn thiếu hụt ở nhiều quốc gia. Việc bảo đảm công bằng trong tiếp cận chẩn đoán sớm, điều trị chất lượng và chăm sóc hỗ trợ được coi là yếu tố then chốt để cải thiện kết quả điều trị ung thư trên phạm vi toàn cầu.
Phòng ngừa và bình đẳng tiếp cận là chìa khóa
Các chuyên gia nhấn mạnh, phòng ngừa ung thư cần được tích hợp chặt chẽ vào chính sách y tế quốc gia, đặc biệt tại các nước thu nhập thấp và trung bình. Nhiều biện pháp phòng bệnh có chi phí hợp lý, như kiểm soát thuốc lá, cải thiện dinh dưỡng, tiêm chủng phòng virus gây ung thư và mở rộng tầm soát sớm, có thể mang lại hiệu quả lớn nếu được triển khai đồng bộ.
Để đảm bảo tiến bộ trong việc giảm gánh nặng ung thư toàn cầu, điều bắt buộc là các chính phủ phải ưu tiên tài trợ, tăng cường hệ thống y tế, giảm bất bình đẳng và đầu tư vào các sáng kiến kiểm soát ung thư mạnh mẽ, cũng như nghiên cứu về phòng ngừa, can thiệp và thực hiện - bởi vì tương lai của việc kiểm soát ung thư phụ thuộc vào hành động tập thể quyết đoán ngày hôm nay.
Tiến sĩ David P. Smith
Hội đồng Ung thư New South Wales
Bên cạnh đó, việc tăng cường hệ thống đăng ký ung thư và thống kê tử vong được coi là nền tảng để xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng, giúp các quốc gia theo dõi chính xác gánh nặng bệnh tật và đánh giá hiệu quả can thiệp.
Thách thức còn ở phía trước
Nhóm tác giả thừa nhận, các ước tính hiện nay vẫn chịu hạn chế do thiếu dữ liệu chất lượng cao tại nhiều quốc gia, đặc biệt ở khu vực nguồn lực thấp. Nghiên cứu cũng chưa tính đến tác động dài hạn của đại dịch COVID-19, các cuộc xung đột vũ trang hay những đột phá y học trong tương lai, những yếu tố có thể làm thay đổi đáng kể xu hướng ung thư toàn cầu.
Tuy vậy, các nhà khoa học thống nhất rằng, nếu không có hành động quyết liệt và phối hợp ở cấp quốc gia và quốc tế, ung thư sẽ tiếp tục trở thành một trong những thách thức y tế – xã hội lớn nhất của thế kỷ XXI.
