Lịch sử phát triển của công nghệ truyền thông

Tác giả: Ray Kurzweil/NXB Thế giới & Omega Plus Books

Điểm kỳ dị đã cận kề

Tác phẩm mới nhất của chuyên gia hàng đầu về AI tại Google, dự đoán tương lai của AI, nối tiếp các tác phẩm đã thành công trên thế giới trước đó như “The singularity is near” và “How to create a mind”. Ở lần trở lại này, Kurzweil gửi đi một thông điệp rõ ràng: thời điểm mà ông gọi là “Điểm kỳ dị” (Singularity) khi con người và máy móc hợp nhất - không còn là viễn cảnh xa vời, mà đang tiến đến gần hơn bao giờ hết.

Lịch sử phát triển của công nghệ truyền thông

Công nghệ truyền thông đầu tiên do điện hỗ trợ là radio. Phát thanh thương mại ở Mỹ khởi phát năm 1920 tới thập niên 1930 đã trở thành phương tiện truyền thông đại chúng chủ đạo.

Không giống như báo in, vốn chủ yếu giới hạn trong một khu vực đô thị nhất định, các chương trình phát thanh có thể tiếp cận khán giả trên toàn nước Mỹ. Điều này đã thúc đẩy sự phát triển của một nền văn hóa truyền thông mang tính quốc gia thực sự, khi người dân từ California đến Maine cùng nghe nhiều bài diễn văn chính trị, bản tin thời sự và chương trình giải trí giống nhau.

Đến năm 1950, hơn 90% hộ gia đình Mỹ đã có radio, nhưng trong thập niên đó, truyền hình bắt đầu thay thế vị trí thống trị của radio. Phản ứng với điều này, thói quen của người nghe thay đổi. Radio tập trung hơn vào tin tức, chính trị và thể thao, đặc biệt là khi người nghe ở trong ôtô. Từ thập niên 1980, các chương trình chính trị nặng tính đảng phái trở thành một trong những thế lực truyền thông mạnh nhất, bị chỉ trích là củng cố định kiến người nghe và khiến họ chối bỏ những thông tin trái chiều.

Kể từ khi smartphone và tablet phổ biến trong thập niên 2010, ngày càng nhiều nội dung radio được phát trực tuyến, thay vì qua sóng radio truyền thống. (Năm 2007 - thời điểm chiếc iPhone đầu tiên ra mắt - chỉ có 12% người Mỹ nghe radio trực tuyến ít nhất một lần mỗi tuần; đến năm 2021, con số này đã là 62%.)

Việc phổ cập truyền hình diễn ra theo một quy luật tương tự như radio, nhưng với một quốc gia khi đó đã phát triển hơn nhiều, tốc độ tăng trưởng theo cấp số nhân của nó còn nhanh hơn. Các nhà khoa học và kỹ sư đã bắt đầu hình dung về những tiến đến truyền hình từ cuối thế kỷ 19, và đến cuối những năm 1920, những hệ thống truyền hình sơ khai đầu tiên đã được phát triển và trình diễn.

Công nghệ này đã đạt mức khả thi về mặt thương mại tại Mỹ vào năm 1939, nhưng sự bùng nổ của Thế chiến II đã khiến việc sản xuất truyền hình trên toàn thế giới gần như dừng lại hoàn toàn. Tuy nhiên, ngay sau khi chiến tranh kết thúc, người Mỹ nhanh chóng bắt đầu mua tivi. Các đài truyền hình mới mọc lên trên toàn quốc, và đến năm 1954, phần lớn các hộ gia đình đã sở hữu ít nhất một chiếc tivi. Tỉ lệ phổ cập tăng nhanh chóng, và đến năm 1962, hơn 90% hộ gia đình đã có tivi.

Sau đó, tốc độ tăng trưởng chậm lại khi những người chậm thích nghi dần gia nhập hàng ngũ khán giả truyền hình trong thập niên tiếp theo. Đến năm 1997, mức độ sử dụng đạt đỉnh, với 98,4% hộ gia đình sở hữu tivi, trước khi giảm nhẹ trong những năm sau đó, còn khoảng 96,2% vào năm 2021. Sự suy giảm này có thể được lý giải bởi nhiều yếu tố: sự thay đổi văn hóa theo hướng tránh lạm dụng truyền hình, sự xuất hiện của các hình thức giải trí trực tuyến cạnh tranh, và xu hướng gần đây là các chương trình kiểu truyền hình được phát trực tuyến trên các thiết bị online.

Khác với radio và truyền hình vốn chỉ cho phép tiêu thụ nội dung một cách thụ động, máy tính mở ra khả năng rộng lớn hơn với tính tương tác. Máy tính cá nhân bắt đầu xâm nhập các hộ gia đình Mỹ trong thập niên 1970, với những thiết bị như Kenbak-1, rồi đến Altair 8800 năm 1975 rất phổ biến và được bán dưới dạng kit tự lắp ráp tại nhà.

Vào cuối thập niên đó, các công ty như Apple và Microsoft đã làm thay đổi thị trường nhờ giao diện thân thiện, cho phép người thường cũng có thể học sử dụng máy chỉ trong một buổi chiều. Quảng cáo nổi tiếng của Apple trong trận Super Bowl năm 1984 khiến cả nước Mỹ bàn tán về máy tính, và tỉ lệ hộ gia đình Mỹ sở hữu máy tính tăng gần gấp đôi trong năm năm sau đó. Khi ấy, máy tính chủ yếu dùng để gõ văn bản, nhập dữ liệu và chơi game đơn giản.

Nhưng sự bùng nổ của Internet trong những năm 1990 đã mở rộng một cách vượt bậc tính hữu dụng của máy tính. Tháng 1 năm 1990, toàn bộ Hệ thống Tên miền (Domain Name System) của Internet chỉ có khoảng 175.000 máy chủ. Đến tháng 1 năm 2000, con số này đã tăng vọt lên khoảng 72 triệu. Tương tự, lưu lượng truy cập Internet toàn cầu đã tăng từ khoảng 12.000 gigabyte vào năm 1990 lên 306 triệu gigabyte vào năm 1999. Điều này trực tiếp nâng cao giá trị sử dụng của máy tính.

Cũng giống như các dịch vụ phát trực tuyến có thể thu hút nhiều người đăng ký và tính phí cao hơn khi có nội dung phong phú và chất lượng hơn, Internet trở nên hấp dẫn với nhiều người hơn khi kho nội dung khả dụng tăng lên theo cấp số nhân. Điều này tạo ra một vòng lặp phản hồi tích cực - nhiều người dùng mới đóng góp nội dung của riêng mình, càng làm tăng thêm giá trị của Internet.

Kết quả là, trong thập niên 1990, máy tính cá nhân đã chuyển mình từ một nền tảng soạn thảo văn bản và chơi trò chơi đơn giản thành cánh cổng truy cập hầu hết tri thức của nhân loại và kết nối người dùng với những người ở cách xa nửa vòng Trái đất. Sự trỗi dậy của thương mại điện tử giúp con người sử dụng máy tính để thực hiện nhiều giao dịch mua sắm, và sự xuất hiện của mạng xã hội trong những năm 2000 đã khiến trải nghiệm trực tuyến trở nên giàu tính tương tác hơn bao giờ hết.

Trong giai đoạn 2017-2021, khoảng 93,1% hộ gia đình tại Mỹ sở hữu máy tính, và tỉ lệ này tiếp tục tăng khi Thế hệ vĩ đại dần qua đời và Thế hệ thiên niên kỷ bắt đầu lập gia đình. Trong khi đó, tỉ lệ sở hữu máy tính trên toàn thế giới cũng tăng đều đặn. Máy tính tích hợp trong điện thoại thông minh đã nhanh chóng mở rộng độ phổ cập tại các nước đang phát triển, và tính đến năm 2022, khoảng hai phần ba dân số toàn cầu sở hữu ít nhất một thiết bị như vậy.