Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh - Hiểu đúng bản chất, quản trị đúng rủi ro: Bài 1: Thị trường phái sinh phải phục vụ sản xuất, kinh doanh

Giao dịch phái sinh là gì?

Hãy hình dung một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê dự kiến bán 100 tấn cà phê sau ba tháng. Giá hiện tại là 100 triệu đồng/tấn, nhưng doanh nghiệp lo ngại đến thời điểm giao hàng giá có thể giảm mạnh. Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp bán hợp đồng tương lai cà phê ở mức giá tương ứng.

Nếu sau ba tháng, giá thị trường giảm xuống 90 triệu đồng/tấn, khoản lãi từ hợp đồng tương lai có thể bù đắp phần thiệt hại do giá cà phê thực tế giảm. Ngược lại, nếu giá tăng, khoản lỗ trên hợp đồng tương lai được bù đắp bởi giá bán hàng thực tế cao hơn.

Đây là ví dụ giả định, chưa tính các khoản phí, yêu cầu ký quỹ và chênh lệch giữa giá hàng thực tế với giá hợp đồng tương lai. Trong thực tế, công cụ phái sinh giúp hạn chế chứ không loại bỏ hoàn toàn rủi ro.

Điều quan trọng là doanh nghiệp không nhất thiết tham gia để kiếm lời từ biến động giá, mà để ổn định kết quả kinh doanh, chủ động kế hoạch sản xuất và bảo vệ dòng tiền. Bản chất của giao dịch hàng hóa phái sinh là như vậy.

Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ tạo động lực phát triển thị trường. Ảnh: Bộ Công Thương.

Đây là việc mua bán những hợp đồng có giá trị phụ thuộc vào giá hàng hóa, thường được sử dụng để quản lý rủi ro giá hoặc đầu tư. Hàng hóa làm căn cứ có thể là cà phê, cao su, kim loại, năng lượng và nhiều sản phẩm khác. Trong nền kinh tế thị trường, giá cả luôn biến động theo cung cầu. Không một đạo luật nào có thể làm cho giá hàng hóa luôn ổn định. Tuy nhiên, pháp luật có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động quản lý những biến động ấy.

Đối với Việt Nam, điều này đặc biệt có ý nghĩa khi nhiều ngành sản xuất, xuất khẩu phụ thuộc vào giá nguyên liệu và giá hàng hóa quốc tế. Một doanh nghiệp có thể sản xuất tốt, có đơn hàng lớn nhưng vẫn chịu thiệt hại nếu giá đầu vào tăng hoặc giá đầu ra giảm đột ngột.

Vì vậy, giao dịch phái sinh không nên được nhìn nhận đơn thuần là hoạt động mua bán để kiếm lời. Chức năng kinh tế quan trọng của nó là giúp chuyển giao và phân bổ rủi ro giá giữa những chủ thể có nhu cầu, khả năng và mức độ chấp nhận rủi ro khác nhau. Giá trị của thị trường không nằm ở việc tạo thêm nhiều giao dịch, mà trước hết ở khả năng giúp hoạt động sản xuất, kinh doanh bớt bị động trước biến động giá.

Thị trường tăng trưởng nhanh, nhưng ai đang hưởng lợi?

Theo Báo cáo số 839/BC-BCT ngày 1/10/2026 của Bộ Công Thương, dựa trên số liệu do Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) cung cấp, khối lượng giao dịch tăng từ 58.904 hợp đồng năm 2019 lên khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025. Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân năm 2025 đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.

Những con số này phản ánh sự phát triển đáng kể về quy mô hoạt động. Tuy nhiên, cần lưu ý giá trị giao dịch danh nghĩa không phải toàn bộ số tiền thực tế được chuyển giao, càng không đồng nghĩa với giá trị hàng hóa được mua bán hoặc lợi ích mà nền kinh tế thu được.

Một thông tin đáng quan tâm hơn là từ cuối năm 2018 đến tháng 6/2026, thị trường có khoảng 50.000 tài khoản khách hàng, trong đó tài khoản cá nhân chiếm 99,9%, tài khoản tổ chức chỉ chiếm 0,1%. Xét theo giá trị giao dịch giai đoạn 2019 - 2025, nhóm tổ chức, doanh nghiệp chiếm khoảng 9,06%.

Những tỷ lệ này chưa đủ để khẳng định phần lớn giao dịch là đầu cơ, bởi mục đích sử dụng công cụ phái sinh không thể xác định chỉ từ loại tài khoản. Tuy nhiên, chúng đặt ra câu hỏi quan trọng: Vì sao các doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất nhập khẩu và hợp tác xã, những chủ thể có nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá trực tiếp, chưa tham gia rộng rãi?

Nguyên nhân có thể liên quan đến khả năng tiếp cận thông tin, năng lực quản trị rủi ro, yêu cầu ký quỹ, chi phí giao dịch hoặc sự thiếu phù hợp của sản phẩm. Những vấn đề này cần tiếp tục được khảo sát, đánh giá thay vì mặc nhiên quy toàn bộ cho sự thiếu hụt pháp luật.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: Hồ Long

Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính đã đề nghị bổ sung số liệu về cơ cấu chủ thể tham gia và mục đích giao dịch. Đây là yêu cầu có ý nghĩa thực chất. Nếu số hợp đồng giao dịch tăng mạnh nhưng doanh nghiệp vẫn khó sử dụng công cụ để ổn định chi phí, doanh thu thì mục tiêu phát triển thị trường chưa đạt được đầy đủ.

Ngược lại, một thị trường có thể tạo ra lợi ích kinh tế lớn nếu giúp nhiều doanh nghiệp bảo vệ biên lợi nhuận, chủ động kế hoạch sản xuất và giảm nguy cơ đứt gãy dòng tiền. Bởi vậy, khi đánh giá hiệu quả chính sách, cần quan tâm không chỉ khối lượng giao dịch mà còn cả mức độ sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro trong nền kinh tế thực.

Xác định đúng bản chất để xây dựng đúng phạm vi điều chỉnh

Một trong những vấn đề quan trọng được Báo cáo thẩm tra đặt ra là: Giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc thị trường hàng hóa hay thị trường tài chính? Câu trả lời cần xuất phát từ bản chất hoạt động, thay vì chỉ dựa vào tên gọi.

Trong mua bán hàng hóa thông thường, người mua trả tiền để nhận hàng, người bán giao hàng và nhận tiền. Nhưng trong giao dịch phái sinh, các bên có thể mua bán hợp đồng mà không thực hiện giao nhận hàng hóa. Khi kết thúc giao dịch, nghĩa vụ được thanh toán thông qua khoản chênh lệch giá. Như vậy, hàng hóa là cơ sở hình thành giá hợp đồng, còn nhiều hoạt động giao dịch, ký quỹ và thanh toán có bản chất tài chính.

Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam. Ảnh: VGP

Sự khác biệt này quyết định cách quản lý. Đối với hàng hóa thực tế, pháp luật quan tâm đến chất lượng, giao nhận, lưu thông và quyền sở hữu. Đối với giao dịch phái sinh, cần đặc biệt chú trọng đòn bẩy tài chính, nghĩa vụ ký quỹ, khả năng thanh toán, thao túng thị trường và rủi ro lan truyền. Nếu chỉ quản lý như hoạt động thương mại, có thể chưa kiểm soát đầy đủ rủi ro tài chính. Ngược lại, nếu chỉ quản lý như hoạt động tài chính, có thể chưa chú trọng đúng mức đến hàng hóa cơ sở, điều kiện sản xuất, giao nhận và nhu cầu của doanh nghiệp.

Do đó, cần nhìn nhận thị trường hàng hóa phái sinh là thị trường có tính chất kết hợp: lấy hàng hóa làm nền tảng kinh tế, sử dụng hợp đồng phái sinh làm công cụ quản trị rủi ro hoặc đầu tư và vận hành với những cơ chế tài chính đặc thù.Từ nhận thức đó, Luật phải phân định rõ phạm vi điều chỉnh với pháp luật thương mại, ngân hàng, chứng khoán và các lĩnh vực chuyên ngành.

Dự thảo Luật ngày 1/10/2026 gồm 8 chương, 57 điều, điều chỉnh giao dịch tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và giao dịch theo thỏa thuận, thường gọi là OTC. Tuy nhiên, một số quy định còn liên quan đến thị trường giao ngay tập trung và các sản phẩm phái sinh đã được pháp luật chuyên ngành điều chỉnh. Đây là những nội dung cần tiếp tục làm rõ để tránh tình trạng một giao dịch chịu nhiều cơ chế quản lý, gây tăng chi phí cho doanh nghiệp; hoặc ngược lại, xuất hiện khoảng trống pháp lý khi không xác định được cơ quan chịu trách nhiệm.

Vấn đề cốt lõi không phải Luật điều chỉnh càng rộng càng tốt, mà là phạm vi điều chỉnh phải rõ ràng, đúng bản chất và không làm phát sinh chồng chéo trong hệ thống pháp luật.

Phòng ngừa rủi ro là mục tiêu quan trọng, nhưng phải bảo đảm thanh khoản

Thị trường phái sinh thường có hai nhóm chủ thể: người giao dịch để phòng ngừa rủi ro giá và người giao dịch để tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá. Hai hoạt động này khác nhau về mục đích nhưng có mối quan hệ kinh tế với nhau.

Một doanh nghiệp muốn bán hợp đồng tương lai để phòng ngừa giá giảm cần có người sẵn sàng mua. Nếu không có đủ người tham gia và khối lượng giao dịch, doanh nghiệp khó tìm được đối tác, chi phí phòng ngừa rủi ro tăng lên. Đây chính là vấn đề thanh khoản của thị trường.

Vì vậy, không thể đồng nhất mọi giao dịch đầu cơ với hành vi vi phạm pháp luật. Hoạt động đầu tư hợp pháp có thể góp phần tạo thanh khoản. Điều cần kiểm soát là đầu cơ quá mức, sử dụng đòn bẩy không phù hợp, thao túng giá và các hành vi gây rủi ro cho thị trường.

Ảnh minh họa. Nguồn: ITN

Theo nguyên tắc quản lý thị trường phái sinh hàng hóa của Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), được cập nhật năm 2023, thị trường cần thực hiện tốt chức năng xác lập giá và phòng ngừa rủi ro, đồng thời bảo đảm minh bạch, giám sát và ngăn ngừa hành vi lạm dụng. Điều đó cho thấy phát triển thị trường và kiểm soát rủi ro không phải hai mục tiêu đối lập.

Vấn đề là lựa chọn công cụ quản lý phù hợp. Đối với nhà đầu tư cá nhân, cần chú trọng khả năng nhận biết và chịu tổn thất. Cùng một loại hợp đồng, rủi ro có thể khác nhau rất lớn tùy theo mức đòn bẩy, biến động giá và quy mô giao dịch.

Vì vậy, ngoài việc phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp, cần xem xét giới hạn đòn bẩy, ký quỹ, cảnh báo tổn thất, công khai chi phí và trách nhiệm tư vấn.Bảo vệ nhà đầu tư không có nghĩa là bảo đảm giao dịch luôn có lãi, mà là bảo đảm họ hiểu rủi ro, được cung cấp thông tin trung thực và có cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Muốn có thị trường hàng hóa Việt Nam, phải tạo sức cạnh tranh thực chất

Dự thảo Luật đặt mục tiêu phát triển các hợp đồng phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam. Đây là định hướng có ý nghĩa đối với việc nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị quốc tế.

Tuy nhiên, một quốc gia có sản lượng xuất khẩu lớn chưa chắc đã có khả năng hình thành giá tham chiếu được thị trường quốc tế chấp nhận. Muốn phát triển hợp đồng phái sinh cà phê, cao su hoặc các sản phẩm khác, trước hết phải bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng, nguồn cung ổn định, kho bãi, kiểm định, giao nhận và thông tin giá minh bạch. Đồng thời, sản phẩm phải có đủ thanh khoản, chi phí hợp lý và được người mua, người bán tin tưởng. Do đó, phát triển thị trường phái sinh cho hàng hóa Việt Nam không thể chỉ dựa vào việc niêm yết thêm sản phẩm hoặc yêu cầu doanh nghiệp giao dịch tại một sở giao dịch nhất định.

Báo cáo thẩm tra đã nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính tự nguyện, không áp đặt giao dịch bằng biện pháp hành chính làm giảm cạnh tranh hoặc gia tăng chi phí xã hội. Về kinh tế, một thị trường chỉ có thể phát triển bền vững khi doanh nghiệp lựa chọn tham gia vì hiệu quả thực chất. Vai trò của Nhà nước là hoàn thiện thể chế, chuẩn hóa hàng hóa, xây dựng hạ tầng, bảo đảm cạnh tranh và tạo điều kiện để các chủ thể tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro.

Đặt lợi ích của nền kinh tế thực ở vị trí trung tâm

Từ những vấn đề trên, có thể thấy việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không đơn giản là hợp pháp hóa hoặc mở rộng hoạt động giao dịch đang diễn ra. Quan trọng hơn, đó là thiết lập một khuôn khổ pháp lý giúp nền kinh tế quản trị tốt hơn những biến động giá trong quá trình hội nhập.

Khi thảo luận dự án Luật, có ba câu hỏi cần được làm rõ: Thị trường này mang lại lợi ích cụ thể gì cho người sản xuất và doanh nghiệp? Phạm vi điều chỉnh đã phản ánh đúng bản chất của các giao dịch chưa? Và những cơ chế nào bảo đảm phát triển thị trường không dẫn đến rủi ro tài chính vượt khả năng kiểm soát?

Đó cũng là cơ sở để đánh giá những vấn đề tiếp theo về mô hình quản lý nhà nước, tổ chức hạ tầng giao dịch và thanh toán, bảo vệ nhà đầu tư, liên thông quốc tế và an toàn hệ thống. Một thị trường hàng hóa phái sinh phát triển thực chất phải được đánh giá trước hết bằng khả năng giúp doanh nghiệp quản trị giá tốt hơn, người sản xuất chủ động hơn và nền kinh tế nâng cao sức chống chịu trước biến động quốc tế.