Mái trường xưa yêu dấu

Tôi sinh ra và lớn lên ở một vùng quê với cánh đồng chiêm trũng, nơi một thời có câu ca da diết buồn “Sống ngâm da, chết ngâm xương”. Vụ Chiêm Xuân người nông dân được thu hoạch lúa, còn vụ Mùa thì được chăng hay chớ, phụ thuộc vào ông Trời, bởi lẽ cứ tầm tháng Tám, lúa lên xanh sắp đến thì con gái thì mưa như trút nước, cánh đồng mênh mông nước trắng, nước ngập chỉ còn thấy cây lúa lấp ló. Lại thêm những cơn gió mạnh, có khi bão tạo nên những cơn sóng vùi dập cây lúa mong manh.

Bởi lẽ đó, vụ Mùa người dân cấy lúa nhưng luôn thấp thỏm hy vọng ông Trời thương, có được vụ mùa thóc vàng, để niềm mong ước “Bao giờ cho đến tháng Mười. Thổi nồi cơm nếp vừa cười, vừa ăn” thành hiện thực.

Những năm 1970, cả huyện Việt Yên chỉ có một trường cấp 3. Làng Vân Cốc quê tôi cách thị trấn Bích Động của huyện khoảng 6km. Nhà nghèo, nên những ngày đó tôi thường đi bộ lên huyện học. Cứ tầm gà gáy canh ba, mẹ gọi “Con ơi, dậy ăn sáng, rồi đi học”. Tôi đi bộ trên con đường làng sỏi đá, qua những cánh đồng, qua bãi tha ma của thôn Hoàng Mai, xã Hoàng Ninh trong tiếng gà gáy sáng, đến ngã ba đường tàu nơi giao nhau giữa Quốc lộ 1 và Quốc lộ 37, con đường rải nhựa đến trung tâm thị trấn.

Thường thì khoảng hơn 6 giờ sáng tôi đã đến trường. Có những đêm trăng sáng quá, tôi nhầm tưởng trời đã sáng nên vội dậy đi học, đến trường mới tầm 5 giờ. Một mình ngồi trong lớp, chờ tới tiết học đầu tiên.

Những năm đó chiến tranh, máy bay Mỹ thường ném bom bắn phá miền Bắc. Để phòng trường hợp máy bay bắn phá, trường cấp 3 Việt Yên hai lần sơ tán, từ thị trấn Bích Động chuyển lên một làng trên làng Vàng, dưới quán Rãnh. Đến địa điểm mới, nhà tranh vách đất, học sinh góp tranh tre, lao động, lấy rơm trộn với bùn đất để trát vách, làm nên lớp học.

Rồi không biết vì nguyên nhân gì, có lẽ ngôi trường ở gần làng nhiều hộ dân cư quá sợ máy bay địch phát hiện chăng, nên một lần nữa chúng tôi dời trường về xã Tiên Sơn, gần chùa Bổ (ngôi chùa được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt), bên cạnh sườn núi.

Đường đi học gập gềnh đất, đá, quanh co ven sườn núi, không dễ đi như trên con đường tỉnh lộ. Một lần nữa, học sinh lại góp tre, góp sức xây dựng ngôi trường nép mình dưới những cây xanh. Chúng tôi học trong tiếng chuông chùa thi thoảng ngân nga.

Giai đoạn 1970-1973, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đang bước vào giai đoạn quyết định. Chiến trường cần nhiều nhân lực. Các bạn cùng học lần lượt rời mái trường lên đường cầm súng, sĩ số lớp học cứ thưa vắng dần qua từng ngày. Khóa chúng tôi có 4 lớp 8, đến năm lớp 10 chỉ còn có 2 lớp 10A và 10B. Một nửa bạn học đã vào bộ đội, vào chiến trường phía Nam.

Các thầy, cô giáo dạy chúng tôi ngày ấy đều còn khá trẻ, đa số thầy, cô sinh ra và lớn lên ở Thủ đô, vừa tốt nghiệp đại học sư phạm, được phân công về dạy ở Trường cấp 3 Việt Yên, còn một số thầy cô quê ở Bắc Ninh, Bắc Giang, cũng có một, hai thầy cô quê ở Việt Yên.

Lũ học trò chúng tôi hầu hết là con em nông dân, lớn lên nhờ hạt lúa củ khoai được các thầy, cô dạy chữ, rèn nết người. Tôi nhớ cô Đỗ Ngọc Lan trẻ, xinh và rất điệu dạy Toán năm lớp 8. Nhớ cô Thản dáng cao, mảnh mai tóc uốn duỗi, dạy Lịch sử. Nhớ thầy Tuân, thầy Trân dạy toán lớp 10. Thầy Năm dạy Vật Lý, cô Nhuận dạy sinh học. Tôi nhớ thầy Vương Đình Tạc dạy Văn cho lớp và luyện thi học sinh giỏi văn. Lũ học trò chúng tôi nghe nói thầy Tạc dạy Văn giỏi có tiếng, được mệnh danh là một trong “Ngũ hổ” trong làng văn của tỉnh Hà Bắc ngày đó, và tôi nhớ nhiều thầy cô khác.

Đặc biệt, nhớ thầy Nguyễn Hữu Trác, Hiệu trưởng nhà trường, người luôn quan tâm đến học trò, không chỉ khi còn là học sinh, mà cả những năm tháng sau chúng tôi đã trưởng thành trên con đường sự nghiệp, thầy vẫn dõi theo con đường chúng tôi đi.

Tôi dời mái trường cấp 3 Việt Yên từ mùa Hạ năm 1973, đã hơn nửa thế kỷ xa trường, xa các thầy, cô và bạn học. Những năm tháng mặc trên mình bộ quân phục mang màu xanh của núi sông, trên những nẻo đường hành quân, nhớ về mái trường yêu dấu, nhớ sân trường đất bạc màu, nhớ bãi tập thể thao, nhớ mái tóc người con gái lớp bên, và nhớ các thầy, cô giáo cả ngàn ngày gieo chữ cho thế hệ chúng tôi. Tôi nhớ bài giảng, giọng nói và phong cách của từng thầy, cô, với cả sự ngưỡng mộ của cậu học trò nông thôn với các thầy, cô giáo đến từ vùng đất thánh.

Tôi trở về Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội khi chiến tranh biên giới phía Bắc tạm lắng xuống. Năm 1994 tôi nhận được học bổng của Chính phủ Hoa Kỳ sang đất nước một thời gây chiến tranh du học. Khi đến những Trường học phổ thông hay Trường Đại học ở bang Pennsylvania với diện tích hàng chục đến vài chục hecta, cây xanh mướt trong khuôn viên trường, đến giảng đường trong các tòa nhà cổ kính, nguy nga tôi lại nhớ đến mái trường Cấp 3 Việt Yên năm xưa nhà tranh, vách đất và thầm mong một ngày mái trường xưa yêu dấu được xây dựng khang trang, đàng hoàng, to đẹp.

Niềm mong ước đó cứ trở lại mỗi khi tôi đi trao đổi, tham gia Hội thảo khoa học ở các quốc gia phát triển. Một vài lần đi công tác, trở lại mái trường xưa, mừng vì thấy nhà trường có sự thay đổi ngoạn mục, những tòa nhà cao tầng lớp học khang trang, sân trường rộng lát gạch với hàng cây xanh. Trong niềm vui, lại nhớ về trường xưa mái tranh vách đất, sân trường cỏ mọc, bâng khuâng trước cảnh “trường cũ còn đây người cũ đâu rồi”. Nhớ các bạn học nhập ngũ nhưng không trở về. Nhớ các thầy, cô giáo đã viễn du miền xanh thẳm. Nhớ cả những buổi chiều thứ Năm hàng tuần lao động, cơm nắm muối vừng.

Trường cấp 3 Việt Yên (nay là Trường THPT Việt Yên 1) đến nay vừa tròn 1 hoa giáp.

Trường cấp 3 Việt Yên (nay là Trường THPT Việt Yên 1) đến nay vừa tròn 1 hoa giáp.

Ngày 15-16/11/2026, Trường cấp 3 Việt Yên (nay là Trường THPT Việt Yên 1) sẽ tổ chức Lễ Kỷ niệm 60 năm thành lập (1966 -2026). Mái trường thân yêu nơi tôi đã trải qua ba năm học trong thời chiến tranh, năm nay vừa tròn một hoa giáp. Sáu mươi năm có ý nghĩa vô cùng thiêng liêng, đánh dấu sự trưởng thành trọn vẹn, khẳng định vị thế bền vững và mở ra một kỷ nguyên phát triển mới cho nhà trường. Trong hành trình giáo dục, đối với một cơ sở giáo dục cột mốc 60 năm mang những giá trị sâu sắc như sau:

Thứ nhất, khẳng định một "Thương hiệu giáo dục" uy tín: Trường THPT Việt Yên 1 đã vượt qua thử thách của thời gian, 60 năm là khoảng thời gian đủ dài để một ngôi trường trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, Nhà trường đã đồng hành cùng nhiều biến động lịch sử của đất nước từ những ngày đầu gian khó, với sự thay đổi bối cảnh xã hội, từ thời chiến đến thời kỳ đổi mới và hội nhập. Nhà Trường là nhân chứng lịch sử cho sự đổi thay của vùng đất và cộng đồng địa phương. Đồng thời cũng là biểu tượng của truyền thống Hiếu học, sự tồn tại và phát triển bền vững trong 60 năm là minh chứng cho chất lượng giảng dạy, niềm tin của nhân dân và chính quyền địa phương qua nhiều thế hệ..

Thứ hai, sự hội tụ và tiếp nối của các thế hệ: 60 năm đồng nghĩa với việc trường đã đào tạo nên nhiều thế hệ học sinh nay đã trở thành ông bà, cha mẹ, và con cháu của họ lại tiếp tục học dưới mái trường này. Đây là sự tiếp nối truyền thống gia đình và nhà trường vô cùng đẹp đẽ. Bên cạnh đó, tạo nên mạng lưới cựu học sinh lớn mạnh, nhà Trường sở hữu một cộng đồng cựu học sinh sâu rộng ở khắp mọi nơi không chỉ trong nước mà cả nước ngoài, từ các nhà khoa học, chính trị gia, doanh nhân cho đến những người lao động bình dị. Cột mốc 60 năm là dịp để các thế hệ cựu học sinh "trở về nhà của mình", kết nối và tạo nguồn lực lớn hỗ trợ cho thế hệ học sinh hôm nay, quy tụ được sức mạnh hội tụ nhiều thế hệ. Đây là điểm tựa tinh thần để nối kết hàng ngàn, hàng vạn cựu học sinh với thế hệ học sinh hiện tại, tạo dựng niềm tự hào và khát vọng nối tiếp truyền thống.

Thứ ba, giáo dục đóng góp vào phát triển cộng đồng, xã hội: Nhà trường là chiếc nôi đào tạo nhân lực cho địa phương và quốc gia. Sáu mươi năm đánh dấu hàng ngàn "chuyến đò" cập bến. Trường đã trực tiếp đóng góp lực lượng lao động tri thức, lãnh đạo, chuyên gia, nhà quản lý cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, nhà trường còn là trung tâm kết nối văn hóa - cộng đồng. Bởi vì Nhà trường không đứng tách rời mà là trái tim văn hóa của địa phương, nơi giáo dục không chỉ diễn ra trong lớp học mà lan tỏa giá trị sống đến từng gia đình.

Thứ tư, hoàn thành một "chu kỳ vinh quang" và khởi đầu kỷ nguyên mới: Đây là thời điểm vàng để nhà trường tổng kết kinh nghiệm, nhìn lại các thành tựu, tri ân công lao của các thế hệ cán bộ, giáo viên đã cống hiến từ những ngày đầu thành lập. Đồng thời lập kế hoạch viết tiếp trang sử mới, giống như một "hoa giáp" của đời người là bước sang một chu kỳ sinh trưởng mới, trường THPT tuổi 60 không “lão hóa” mà là chuyển mình sang một thời kỳ mới. Nhà Trường sẽ mang theo hành trang là bề dày truyền thống để tiếp cận những phương pháp giáo dục hiện đại, khoa học công nghệ giáo dục mới nhằm nâng tầm vị thế nhà trường trong tương lai.

Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị sâu sắc trên, cũng có thách thức của một ngôi trường bước sang “Tuổi 60”. Đứng trước cột mốc quan trọng này, thách thức lớn nhất là làm sao để "trẻ hóa tinh thần", tránh tâm lý hài lòng với quá khứ, sẵn sàng đổi mới chương trình và phương pháp giảng dạy để tiếp tục thu hút thế hệ Gen Z, Gen Alpha trong bối cảnh đột phá về KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Có thể nói, 60 năm không chỉ là đong đếm số năm tháng trôi qua, mà là những giá trị con người được vun đắp. Cột mốc này vừa là lời tri ân gửi tới quá khứ, vừa là lời cam kết đầy trách nhiệm với tương lai: Nhà trường tiếp tục thắp sáng ngọn lửa tri thức, bồi dưỡng nhân cách cho những thế hệ học sinh tiếp theo.

Là một cựu học sinh Trường THPT Việt Yên 1, trái tim hướng về mái trường xưa yêu dấu, nhân dịp này tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc nhất tới Ban giám hiệu cùng toàn thể thầy cô giáo qua các thời kỳ, đặc biệt những thầy cô đã vượt qua khó khăn trong chiến tranh những năm 1970-1973 để cống hiến cho “sự nghiệp trồng người”, những người đã lặng lẽ lái từng chuyến đò đưa biết bao thế hệ học sinh cập bến tri thức. Tôi tự hào vì từng là một phần của lịch sử 60 năm của nhà trường. Chúc Trường THPT Việt Yên 1 mãi là ngôi trường thắp sáng tri thức, tiếp tục chắp cánh cho hàng ngàn ước mơ vươn cao, vươn xa hơn nữa!

Hà Nội, ngày 9/11/2026

GS.TS. NGƯT. Hoàng Bá Thịnh
Nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giới, Dân số và Môi trường
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội

.

Nguồn Pháp Luật VN: https://baophapluat.vn/mai-truong-xua-yeu-dau.html