Màn biểu diễn trên bầu trời Paris biến siêu máy bay Liên Xô thành đống đổ nát

Được phương Tây đặt biệt danh là "Concordski" vì ngoại hình tương đồng với đối thủ, Tu-144 từng ghi dấu mốc khi trở thành máy bay vận tải siêu thanh đầu tiên vượt Mach 2. Tuy nhiên, mong muốn phô diễn sức mạnh công nghệ của Liên Xô đã bị phủ bóng bởi thảm họa kinh hoàng tại Triển lãm Hàng không Paris năm 1973, khi chiếc máy bay vỡ tan giữa không trung trước sự chứng kiến của hàng nghìn khán giả.

Máy bay Tu-144 của Liên Xô bị rơi. (Ảnh: TAGC)

Ngày 3/6/1973, chiếc Tu-144 thực hiện chuyến bay trình diễn tại sân bay Le Bourget, gần Paris, Pháp. Sau khi bay lên và thực hiện các động tác cơ động, máy bay bất ngờ lao xuống rồi vỡ thành nhiều mảnh. Vụ tai nạn khiến toàn bộ 6 thành viên phi hành đoàn thiệt mạng, đồng thời cướp đi sinh mạng của nhiều người dưới mặt đất và khiến hàng chục người khác bị thương.

Thảm kịch gây chấn động cộng đồng hàng không quốc tế, đồng thời giáng một đòn mạnh vào uy tín của chương trình máy bay chở khách siêu âm Liên Xô.

Cuộc đua công nghệ giữa Liên Xô và phương Tây

Trong thập niên 1960, máy bay chở khách siêu thanh không chỉ đại diện cho bước tiến của ngành hàng không mà còn trở thành biểu tượng cho sức mạnh công nghệ và vị thế quốc gia trong Chiến tranh Lạnh.

Anh và Pháp hợp tác phát triển Concorde, trong khi Liên Xô giao Cục thiết kế Tupolev nhiệm vụ chế tạo Tu-144. Moscow muốn chứng minh rằng ngành hàng không nước này đủ sức tạo ra một chiếc máy bay không chỉ sánh ngang mà còn có thể vượt qua đối thủ phương Tây.

Tu-144 đạt được một số cột mốc quan trọng trong cuộc đua đó. Máy bay trở thành chiếc vận tải siêu âm đầu tiên vượt Mach 2, một thành tựu được Liên Xô quảng bá như minh chứng cho năng lực khoa học và kỹ thuật của mình.

Đằng sau những thành tích ấy là nhiều thách thức. Tu-144 nổi tiếng với khả năng điều khiển khó khăn ở tốc độ thấp, mức tiêu thụ nhiên liệu lớn và các vấn đề về độ tin cậy. Triển lãm Hàng không Paris năm 1973 trở thành dịp để hai bên phô diễn thành tựu. Concorde và Tu-144 đều dự kiến trình diễn trước giới truyền thông quốc tế, các quan chức quân sự và đại diện ngành hàng không vũ trụ.

Màn trình diễn của Concorde trước đó đã gây ấn tượng nhờ khả năng điều khiển ổn định và những động tác bay uyển chuyển. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt ấy, phía Liên Xô được cho là muốn Tu-144 thể hiện khả năng bay ấn tượng hơn nữa.

Chuyến bay trình diễn biến thành thảm họa

Ngày 3/6/1973, Tu-144 cất cánh trước sự chứng kiến của hàng nghìn khán giả tại Le Bourget. Máy bay ban đầu thực hiện chuyến bay trình diễn mà không có dấu hiệu rõ ràng cho thấy thảm họa sắp xảy ra.

Máy bay Tu-144 thực hiện chuyến bay đầu tiên vào tháng 12/1968. (Ảnh: TASS)

Sau đó, chiếc máy bay đột ngột thực hiện một chuỗi động tác cơ động mạnh. Tu-144 tăng độ cao rồi bất ngờ chúi mũi xuống. Khi phi hành đoàn cố gắng giành lại quyền kiểm soát, máy bay chịu những tải trọng khí động học rất lớn và vỡ tan giữa không trung.

Các mảnh vỡ rơi xuống Goussainville, khu dân cư gần sân bay. Tai nạn khiến toàn bộ 6 thành viên phi hành đoàn thiệt mạng. Nhiều người dưới mặt đất cũng tử vong khi mảnh vỡ rơi trúng các tòa nhà dân cư, trong khi hàng chục người khác bị thương.

Khói và lửa bốc lên tại khu vực xảy ra tai nạn khi lực lượng cứu hộ khẩn cấp có mặt. Máy quay truyền hình ghi lại một phần thảm họa, khiến hình ảnh chiếc máy bay vỡ vụn nhanh chóng lan truyền trên toàn thế giới.

Vụ tai nạn đã biến màn trình diễn được kỳ vọng là dịp khẳng định sức mạnh hàng không Liên Xô thành một thảm kịch quốc tế, làm dấy lên nhiều câu hỏi về độ an toàn và mức độ hoàn thiện của Tu-144.

Vì sao Tu-144 rơi?

Nguyên nhân chính xác của vụ tai nạn vẫn là chủ đề gây tranh luận. Một giả thuyết cho rằng phi hành đoàn có thể đã thực hiện những động tác quá nguy hiểm nhằm tạo ấn tượng mạnh hơn sau màn trình diễn của Concorde.

Áp lực chính trị và mong muốn chứng minh khả năng vượt trội có thể đã khiến các phi công đẩy máy bay vượt quá giới hạn an toàn. Một số phân tích khác tập trung vào khả năng hệ thống điều khiển gặp trục trặc hoặc phi công đã điều chỉnh quá mức khi cố đưa máy bay trở lại trạng thái ổn định.

Do thông tin kỹ thuật được công bố hạn chế, trình tự chính xác dẫn đến thảm họa vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn. Vì vậy, không thể khẳng định một giả thuyết duy nhất là nguyên nhân chắc chắn của vụ tai nạn.

Dù nguyên nhân cụ thể là gì, thảm họa tại Paris đã làm lộ rõ những rủi ro của chương trình Tu-144 trong bối cảnh máy bay phải đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật phức tạp và chịu sức ép lớn về tiến độ.

Vụ việc cũng làm tổn hại danh tiếng quốc tế của ngành hàng không dân dụng Liên Xô, đồng thời làm gia tăng nghi ngờ về độ tin cậy của mẫu máy bay được phát triển để cạnh tranh với Concorde.

Tu-144 không thể đạt thành công như kỳ vọng

Sau vụ tai nạn năm 1973, Liên Xô vẫn tiếp tục chương trình Tu-144. Máy bay bắt đầu khai thác dịch vụ chở khách vào năm 1977, nhưng thời gian hoạt động ngắn ngủi và gặp nhiều vấn đề, từ hỏng hóc kỹ thuật đến chi phí vận hành cao cùng những lo ngại về an toàn.

Năm 1978, một chiếc Tu-144 khác gặp tai nạn trong chuyến bay thử nghiệm gần Moscow, tiếp tục làm suy giảm niềm tin vào chương trình.

Dù từng đạt được những cột mốc đáng chú ý trong lịch sử hàng không siêu âm, Tu-144 không thể xây dựng một dịch vụ chở khách bền vững như kỳ vọng. Các chuyến bay chở khách nhanh chóng bị dừng lại sau thời gian khai thác ngắn.