Mẹ di chúc miệng để hết tài sản cho con gái, cha vẫn được hưởng 2/3 thừa kế

Cha phản đối di chúc miệng, con gái khởi kiện yêu cầu chia thừa kế

Theo trình bày của bà L. (ngụ tỉnh Bắc Ninh), bố mẹ bà kết hôn năm 1979 và bà là con chung duy nhất của hai người. Năm 1989, bố mẹ bà nhận chuyển nhượng thửa đất có diện tích 151,3m2 tại địa phương và xây dựng nhà ở trên đất.

Năm 2000, bố mẹ bà phát sinh mâu thuẫn và làm thủ tục ly hôn tại tòa án. Tuy nhiên, việc giải quyết ly hôn và phân chia tài sản chưa hoàn tất thì năm 2019, mẹ bà L. qua đời.

Theo bà L., trước khi mất, mẹ bà lập di chúc để lại cho con gái toàn bộ phần quyền sử dụng đất và tài sản thuộc quyền sở hữu của mình tại thửa đất. Việc lập di chúc có hai người làm chứng. Sau đó, hai người này đến văn phòng công chứng lập văn bản cam kết về việc làm chứng đối với di chúc miệng của mẹ bà L.; chữ ký của họ được công chứng viên chứng thực.

Sau khi mẹ mất, bà L. khởi kiện, yêu cầu tòa án phân chia di sản thừa kế theo di chúc và đề nghị được nhận phần quyền sử dụng đất bằng hiện vật.

Trước khi qua đời, người mẹ lập di chúc miệng để lại tài sản cho con gái. Ảnh minh họa: Hoàng Hà

Ở chiều ngược lại, ông Đ., bố của bà L., cho rằng di chúc không phản ánh đúng thực tế. Theo ông, toàn bộ tiền mua đất do ông bỏ ra, trong khi việc ly hôn và phân chia tài sản giữa hai vợ chồng chưa hoàn tất.

Ông cũng nghi ngờ tính hợp pháp của di chúc do vợ qua đời chỉ hai ngày sau khi lập di chúc, đồng thời cho rằng việc lập di chúc không phù hợp với tình trạng sức khỏe của bà. Vì vậy, ông đề nghị Tòa án không công nhận di chúc miệng.

Trong khi đó, hai người làm chứng khẳng định tại thời điểm lập di chúc, mẹ bà L. vẫn minh mẫn, tỉnh táo, có sức khỏe bình thường, hoàn toàn tự nguyện và không bị ai ép buộc.

Đại diện văn phòng công chứng cũng xác nhận việc chứng thực chữ ký của hai người làm chứng trong văn bản cam kết được thực hiện đúng trình tự, thủ tục pháp luật.

Di chúc được công nhận, người cha vẫn được hưởng thừa kế 

Tại phiên tòa sơ thẩm, Hội đồng xét xử chấp nhận yêu cầu khởi kiện của bà L. Di sản được xác định gồm thửa đất 151m2 cùng căn nhà hai tầng, nhà cấp bốn dùng để bán hàng và các công trình phụ trợ trên đất.

Tòa án chia cho ông Đ. quyền sử dụng 75,7m2 đất, bà L. được sử dụng 75,6m2 đất. Do giá trị tài sản gắn liền với phần đất được chia có sự chênh lệch, bà L. phải thanh toán cho ông Đ. 66,7 triệu đồng. Tổng giá trị tài sản ông Đ. được chia là hơn 478,7 triệu đồng, còn phần tài sản bà L. được chia trị giá hơn 316,3 triệu đồng.

Không đồng ý với phán quyết trên, ông Đ. kháng cáo.

Tại phiên phúc thẩm, Hội đồng xét xử TAND tỉnh Bắc Ninh nhận định mẹ bà L. lập di chúc miệng khi bị bệnh, trước sự chứng kiến của hai người làm chứng. Hai người này đã ghi chép lại ý chí của bà, cùng ký tên và lập văn bản cam kết. Chữ ký của họ được chứng thực trong thời hạn luật định. Hai người làm chứng cũng đủ điều kiện theo Điều 632 Bộ luật Dân sự.

Do đó, di chúc đáp ứng các điều kiện tại khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự và có hiệu lực pháp luật. Việc mẹ bà L. để lại toàn bộ phần tài sản của mình trong khối tài sản chung cho con gái là hợp pháp.

Tòa xác định tổng giá trị tài sản chung của ông Đ. và bà Phiên là hơn 795,1 triệu đồng; phần tài sản của mỗi người là hơn 397,5 triệu đồng. Đây cũng là giá trị di sản do người vợ để lại.

Tuy nhiên, tại thời điểm mẹ bà L. qua đời, ông Đ. vẫn là chồng của người để lại di sản. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự, ông thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật, tương đương 132,517 triệu đồng. Tòa sơ thẩm đã không xem xét quyền lợi này của ông, nên cần sửa bản án.

Tòa phúc thẩm giữ nguyên việc chia hiện vật đối với thửa đất cho hai cha con. Tuy nhiên, do ông Đ. được chia phần tài sản chung có giá trị cao hơn phần tài sản thuộc về mình 14,442 triệu đồng, khoản tiền này được khấu trừ vào phần thừa kế bắt buộc mà bà L. phải thanh toán cho ông.

Sau khi khấu trừ, bà L. phải trả thêm cho ông Đ. 118 triệu đồng.

Từ những phân tích trên, Tòa phúc thẩm chấp nhận một phần kháng cáo của ông Đ., sửa bản án sơ thẩm; đồng thời giữ nguyên hiệu lực của di chúc miệng do mẹ bà L. lập.

(Tham khảo Bản án số 54/2021/DS-PT ngày 7/4/2021 của TAND tỉnh Bắc Ninh, nay là TAND TP Bắc Ninh)