Mở cơ chế bán lại nhà ở xã hội, người mua đứng trước lựa chọn mới
Theo đề xuất của Chính phủ và Bộ Xây dựng trong dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi), nhà ở xã hội sau 5 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền được bán lại theo giá thỏa thuận và người bán không phải nộp tiền sử dụng đất. Tuy nhiên, người mua vẫn phải thuộc nhóm đối tượng được hưởng chính sách nhà ở xã hội, không được mua bán tự do trên thị trường.

Ảnh minh họa: TC
Giá bán linh hoạt, người sở hữu chủ động hơn khi chuyển nhượng
Việc chuyển sang cơ chế giá thỏa thuận giúp người sở hữu nhà ở xã hội có thêm quyền chủ động khi quyết định bán tài sản sau thời hạn 5 năm. Thay vì phải phụ thuộc vào một mức giá chuyển nhượng bị khống chế, người bán và người mua có thể căn cứ vào vị trí, chất lượng công trình, tình trạng căn hộ và diễn biến thị trường để thống nhất giá.
Điều này có ý nghĩa thực tế với những người đã sinh sống nhiều năm trong căn hộ. Trong quá trình sử dụng, chủ nhà có thể phát sinh chi phí bảo trì, sửa chữa, nâng cấp nội thất, chưa kể khoản lãi vay ngân hàng và tác động của trượt giá. Nếu giá bán lại không phản ánh được những yếu tố này, người sở hữu có thể gặp bất lợi khi muốn chuyển sang nơi ở khác.
Cơ chế thỏa thuận giá tạo điều kiện để giá trị căn hộ được xác định sát hơn với tình trạng thực tế và nhu cầu thị trường. Người bán có cơ hội bảo toàn phần vốn đã đầu tư, thậm chí thu được khoản chênh lệch nếu bất động sản tăng giá.
Một điểm khác trong đề xuất là người bán không phải nộp tiền sử dụng đất khi chuyển nhượng sau 5 năm. Quy định này giúp giảm nghĩa vụ tài chính phát sinh, qua đó giữ lại phần lớn hơn giá trị thu được từ giao dịch để phục vụ kế hoạch mua nhà mới hoặc ổn định cuộc sống.
Việc không áp đặt một mức giá bán lại cứng nhắc cũng có thể hạn chế những thủ tục phức tạp liên quan đến xác định giá chuyển nhượng. Trên thực tế, nếu giá giao dịch bị khống chế thấp hơn mức người mua và người bán chấp nhận, nguy cơ xuất hiện tình trạng khai giá thấp trên hợp đồng, thanh toán phần chênh lệch bên ngoài vẫn có thể xảy ra. Đây là vấn đề tiềm ẩn rủi ro cho cả hai bên, đặc biệt khi phát sinh tranh chấp.
Người mua có thêm lựa chọn nhưng chưa chắc mua được nhà giá rẻ
Với người có nhu cầu thực, nguồn nhà ở xã hội đã qua sử dụng có thể mở rộng thêm lựa chọn bên cạnh các dự án đang mở bán. Người mua có điều kiện trực tiếp kiểm tra chất lượng căn hộ, hệ thống hạ tầng, môi trường sống và những tiện ích xung quanh trước khi quyết định giao dịch. Đây là lợi thế nhất định so với việc mua nhà hình thành trong tương lai.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc có thêm nguồn cung và khả năng tiếp cận nhà ở với mức giá phù hợp. Khi giá chuyển nhượng được thỏa thuận theo cơ chế thị trường, những căn hộ nằm ở vị trí thuận lợi, có hạ tầng tốt hoặc thuộc khu vực có tốc độ đô thị hóa nhanh có thể được chủ sở hữu định giá cao hơn nhiều so với thời điểm mua ban đầu.
Vì vậy, người mua có thể được hưởng lợi từ sự đa dạng về lựa chọn, nhưng chưa chắc có lợi về giá. Nếu mức giá bán lại tăng mạnh, nhóm người thu nhập thấp (vốn là đối tượng chính của chính sách) vẫn có nguy cơ gặp khó khăn trong việc tích lũy đủ tài chính để mua nhà.
Một rào cản khác nằm ở điều kiện chuyển nhượng. Theo đề xuất, nhà ở xã hội sau 5 năm vẫn chỉ được bán cho người thuộc nhóm đối tượng thụ hưởng chính sách, thay vì mở rộng cho mọi khách hàng. Cơ chế này giúp duy trì mục tiêu an sinh, hạn chế tình trạng nhà ở xã hội bị chuyển thành hàng hóa đầu cơ, nhưng cũng thu hẹp tập khách hàng có thể tham gia giao dịch.
Điều đó có thể ảnh hưởng đến tính thanh khoản của căn hộ. Người bán sẽ cần thêm thời gian tìm kiếm người mua đáp ứng đủ điều kiện, trong khi người có nhu cầu thực phải hoàn tất các thủ tục chứng minh đối tượng và điều kiện được mua nhà ở xã hội.
Cần tính đến tín dụng và cơ chế bảo đảm công bằng
Khả năng tiếp cận vốn vay cũng là vấn đề cần được làm rõ khi triển khai cơ chế chuyển nhượng mới. Với tài sản bị giới hạn đối tượng nhận chuyển nhượng, ngân hàng có thể phải thận trọng hơn khi định giá tài sản bảo đảm, bởi phạm vi khách hàng có thể nhận chuyển nhượng khi xử lý nợ không rộng như nhà ở thương mại.
Trong trường hợp người vay mất khả năng thanh toán, việc phát mại tài sản có thể mất nhiều thời gian do phải tìm được người mua đủ điều kiện. Rủi ro này có thể khiến tổ chức tín dụng cân nhắc chặt chẽ hơn về hạn mức vay, tỉ lệ cho vay trên giá trị căn hộ hoặc yêu cầu bổ sung tài sản bảo đảm.
Bên cạnh đó, phương án cho phép bán lại theo giá thị trường cũng đặt ra tranh luận về việc hoàn trả các khoản ưu đãi đã được hưởng. Một số ý kiến chuyên gia cho rằng, nếu người sở hữu được hưởng mức giá mua ưu đãi ban đầu nhưng sau 5 năm có thể bán theo giá thị trường, cần cân nhắc cơ chế hoàn trả phần ưu đãi về tiền sử dụng đất và thuế giá trị gia tăng (VAT) cho ngân sách Nhà nước.
Đây là bài toán cần được tính toán thận trọng. Nếu yêu cầu hoàn trả được thiết kế thiếu hợp lý, người bán có thể phải gánh thêm nghĩa vụ tài chính, làm giảm ý nghĩa của cơ chế chuyển nhượng linh hoạt. Ngược lại, nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, chính sách ưu đãi dành cho người thu nhập thấp có thể tạo ra khoản lợi nhuận lớn cho một bộ phận người mua ban đầu.
Xét về tổng thể, đề xuất bán lại nhà ở xã hội theo giá thỏa thuận sau 5 năm có thể giúp người sở hữu chủ động hơn với tài sản, đồng thời bổ sung nguồn cung cho những người đang cần nhà ở. Tuy nhiên, lợi ích thực sự đối với người mua phụ thuộc vào mức giá giao dịch, điều kiện tiếp cận tín dụng và cách thức kiểm soát đối tượng thụ hưởng.
Mục tiêu cuối cùng của chính sách vẫn là bảo đảm nhà ở xã hội đến đúng người cần hỗ trợ. Vì thế, cơ chế chuyển nhượng linh hoạt cần đi cùng những quy định minh bạch, tránh để quyền lợi từ chính sách an sinh trở thành lợi thế kinh doanh bất động sản của một nhóm người.
