Mở đường cho 'sếu đầu đàn' sải cánh từ Nghị quyết 79 - Bài 2: Loạt cơ chế mở

Doanh nghiệp Nhà nước cần vươn cao

Theo bảng xếp hạng 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam năm 2025, trong số 10 doanh nghiệp lớn nhất có tới 7 doanh nghiệp là doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), chỉ có 2 doanh nghiệp khu vực tư nhân và FDI.

Xét về tổng doanh thu của các ngành chính trong bảng xếp hạng này, ngành có quy mô doanh thu lớn vẫn thuộc về tài chính (1,8 triệu tỷ đồng). Các vị trí tiếp sau là khoáng sản, xăng dầu (1,57 triệu tỷ đồng) và điện (hơn 1 triệu tỷ đồng).

Trong khi đó, Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đầy tham vọng: Đến năm 2030 có từ 1-3 DNNN lọt vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, có 50 DNNN vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á. Phấn đấu có ít nhất 3 ngân hàng thương mại Nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất khu vực châu Á về tổng tài sản…

Theo các chuyên gia kinh tế, đây là mục tiêu cao nhưng có cơ sở, nếu được hiện thực hóa bằng các cải cách đồng bộ về thể chế, quản trị và chuyển đổi số.

Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đến năm 2030 có từ 1-3 DNNN lọt vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, có 50 DNNN vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á (Ảnh: PT).

Nghị quyết 79 yêu cầu, đối với đất đai và tài nguyên cần tiếp tục hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật về đất đai và tài nguyên; phân cấp, phân quyền hợp lý trong quản lý, khai thác và sử dụng. Xây dựng thể chế để huy động, sử dụng và phát huy có hiệu quả nguồn lực đất đai, biển, đảo, đa dạng sinh học, các khu bảo tồn thiên nhiên, bảo tồn biển.

Khẳng định đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước thống nhất quản lý. Có cơ chế, chính sách bình đẳng giữa các thành phần kinh tế trong tiếp cận đất đai; ưu tiên bố trí quỹ đất cho phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng, công nghiệp, dịch vụ, phát triển đô thị, nhà ở xã hội. Phấn đấu đến hết năm 2026 hoàn thiện việc đo đạc, thống kê, số hóa, làm sạch hệ thống dữ liệu đất đai trên toàn quốc, kết nối, chia sẻ liên thông với các hệ thống dữ liệu quốc gia khác.

Điều tra, thăm dò, thống kê đầy đủ các nguồn tài nguyên, khoáng sản để thống nhất quản lý, sử dụng có hiệu quả; có cơ chế, chính sách phù hợp để thúc đẩy việc tiếp cận, tiến tới làm chủ công nghệ khai thác, chế biến sâu các loại khoáng sản. Phát triển nhanh và bền vững các loại năng lượng sạch, xanh từ biển; ưu tiên phát triển điện gió ngoài khơi. Kinh tế biển phải trở thành một cấu phần quan trọng trong kinh tế Nhà nước.

Tập trung xây dựng và hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm và kinh tế không gian vũ trụ/tầm thấp (sandbox). Hoàn thiện đồng bộ khung pháp luật về quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên số và tài nguyên viễn thông để phát triển thị trường dữ liệu, sàn giao dịch dữ liệu và kinh tế dữ liệu.

Trao đổi với Người Đưa Tin, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, Nghị quyết số 79 là bước đi căn bản và đột phá chuyển từ mô hình phát triển mang tính ổn định sang mô hình năng động, tiên phong, hiện đại; từ tư duy "giữ vai trò" sang tư duy "dẫn dắt và vươn lên".

"Lần đầu tiên, các mục tiêu về chất lượng, quy mô, mô hình quản trị, năng lực cạnh tranh và sứ mệnh quốc gia của DNNN được đặt ra một cách rõ ràng, toàn diện và tương xứng với các thành phần kinh tế khác", ông Lạng nêu.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân.

Trong bối cảnh khu vực kinh tế tư nhân đóng góp ngày càng lớn, khu vực FDI đóng vai trò tiên phong về công nghệ và hội nhập nếu kinh tế Nhà nước không vươn lên sẽ xảy ra nguy cơ tụt hậu tương đối. Chính vì vậy, Nghị quyết số 79 kỳ vọng sẽ phát huy tối đa tiềm năng, tạo đòn bẩy để kinh tế Nhà nước thực sự tiên phong, dẫn dắt; qua đó nâng cao năng lực nội sinh, uy tín quốc gia và vị thế quốc tế của Việt Nam.

Theo ông, để có 50 DNNN lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á, chúng ta buộc phải mạnh lên toàn diện từ công nghệ, mô hình quản trị, năng lực điều hành, thương hiệu đến chất lượng sản phẩm. Nghị quyết không cho phép DNNN "đứng yên tại chỗ", mà đòi hỏi phải thay đổi căn bản trạng thái phát triển, làm việc thông minh hơn, hiệu quả hơn và có khả năng vươn ra toàn cầu.

Để triển khai hiệu quả Nghị quyết, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng chỉ ra có 3 vấn đề cốt lõi phải quan tâm. Một là về nhận thức, cần quán triệt đầy đủ, sâu sắc về sứ mệnh của kinh tế Nhà nước và DNNN trong bối cảnh mới, từ tầm nhìn chiến lược đến cách tổ chức và vận hành.

Hai là về thể chế, phải xây dựng một khuôn khổ pháp lý minh bạch, công bằng, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng; khuyến khích sáng tạo, coi kinh tế Nhà nước là trụ cột, là chỗ dựa quan trọng của Đảng và Nhà nước.

Ba là về con người và văn hóa doanh nghiệp, cần tuyển chọn người có tài, có đức, có khát vọng phát triển; đồng thời bảo đảm điều kiện làm việc tốt nhất; xây dựng văn hóa doanh nghiệp liêm chính, công khai, tận tâm và dám chấp nhận rủi ro để đổi mới sáng tạo.

"Nếu thực hiện tốt những điều này, kinh tế Nhà nước không chỉ hoàn thành sứ mệnh của mình mà còn có thể trở thành hình mẫu phát triển cho các thành phần kinh tế khác", PGS.TS Nguyễn Thường Lạng chỉ ra.

Cởi trói cơ chế lương, thưởng và quyền tự chủ của DNNN

Nghị quyết 79 cũng nêu hàng loạt cơ chế chính sách mới, trong đó có thực hiện có hiệu quả cơ chế tiền lương, bảo đảm khả năng cạnh tranh của DNNN với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác trong việc thu hút nguồn lực chất lượng cao.

Xây dựng cơ chế thưởng tại doanh nghiệp theo tỉ lệ đối với phần lợi nhuận vượt kế hoạch, gắn với nâng cao chất lượng công tác lập và giao kế hoạch của doanh nghiệp, bảo đảm chặt chẽ, sát thực tiễn.

Có cơ chế để doanh nghiệp cổ phần được chủ động hình thành quỹ cổ phiếu thưởng nhằm thu hút, giữ chân người lao động có trình độ cao về chuyên môn, quản lý, có đóng góp lớn cho sự phát triển của doanh nghiệp trên nguyên tắc bảo đảm minh bạch, khách quan, không ảnh hưởng tới quyền kiểm soát của cổ đông Nhà nước.

TS. Nguyễn Minh Thảo - Phó Trưởng Ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính).

Đánh giá về chính sách mới này, TS. Nguyễn Minh Thảo - Phó Trưởng Ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, lâu nay DNNN vừa phải làm nhiệm vụ chính trị vừa phải kinh doanh có lãi, nhưng lại bị đánh giá chung trong một bảng kết quả.

Lần này, Nghị quyết 79 yêu cầu tách bạch hạch toán nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh doanh - những nhiệm vụ do Nhà nước đặt hàng phải được giao vốn đầy đủ và đánh giá riêng. Nguyên tắc "giao nhiệm vụ phải giao vốn" sẽ chấm dứt nghịch lý lâu nay, khi doanh nghiệp phải đầu tư vào hạ tầng chiến lược nhưng lại bị khống chế giá và không được cấp đủ nguồn lực.

Bên cạnh đó, Nghị quyết đề xuất chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" và quản trị theo chuẩn quốc tế OECD. Tất cả tập đoàn, tổng công ty Nhà nước phải áp dụng chuẩn quản trị quốc tế, được trao quyền tự chủ thực sự để vận hành theo logic thị trường. Đặc biệt, cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, cùng việc phân định rõ rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật, sẽ giúp cởi trói tâm lý người đứng đầu, tạo điều kiện cho DNNN phát triển hiệu quả và đổi mới sáng tạo.

Cùng với quyền tự chủ tài chính và cơ chế thưởng linh hoạt, Nghị quyết 79 cũng mở đường cho DNNN nâng cao năng lực quản trị nhân sự cấp cao. Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết 79 là cho phép DNNN chủ động hơn trong việc lựa chọn và sử dụng đội ngũ nhân sự cấp cao có đủ năng lực để xây dựng chiến lược kinh doanh và vận hành doanh nghiệp hiệu quả.

Theo TS. Nguyễn Minh Thảo, cơ chế này góp phần tạo sự công bằng giữa khu vực DNNN và doanh nghiệp tư nhân, khi lâu nay khu vực tư nhân đã được toàn quyền thuê và sử dụng nhân sự quản lý cấp cao, trong khi DNNN còn chịu nhiều ràng buộc về thủ tục và điều kiện bổ nhiệm.

"Tuy nhiên, việc thuê giám đốc, tổng giám đốc và trao quyền điều hành cần đi đôi với cam kết rõ ràng về hiệu quả sản xuất kinh doanh, cùng một cơ chế giám sát phù hợp. Mô hình này nên được triển khai thí điểm tại một số doanh nghiệp, với cơ chế lương, thưởng mang tính đặc thù, dựa trên thỏa thuận và gắn chặt với kết quả hoạt động, qua đó bảo đảm vừa trao quyền thực chất, vừa nâng cao trách nhiệm giải trình", bà Thảo nêu.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng, nếu một CEO nước ngoài được thuê về quản lý DNNN, nhưng những vị trí quan trọng vẫn do người Nhà nước nắm và mọi quyết định lớn phải xin ý kiến cấp trên, thì CEO đó gần như không thể vận hành doanh nghiệp một cách thực sự hiệu quả.

Bà Lan cũng nhấn mạnh, vấn đề không chỉ là con người mà hệ thống vận hành và quản trị của DNNN cần thay đổi căn bản. Bỏi nếu chỉ đưa những cựu quan chức Nhà nước vào làm tổng giám đốc hay chủ tịch hội đồng là chưa đủ, vì điều đó không giải quyết được nút thắt về quản trị và hiệu quả hoạt động.

(Còn nữa)

Nguyễn Thu Huyền