Mở lối di sản cho trà Thái

Những đồi chè xanh mướt, bất tận, cảnh sắc tuyệt vời là điểm đến lý tưởng cho du khách khi đến với Thái Nguyên.

Khi trà trở thành ngoại giao văn hóa

Lễ hội Hương sắc danh trà 2025 cho thấy Thái Nguyên đã chủ động thực hiện bước chuyển ấy. Thay vì chỉ trưng bày sản phẩm, tỉnh lựa chọn kể câu chuyện toàn diện về không gian văn hóa trà: từ 5 vùng nguyên liệu nổi tiếng (ngũ đại danh trà): Tân Cương, La Bằng, Khe Cốc, Trại Cài, Bằng Phúc, đến nghệ thuật sao chè, thưởng trà, và đời sống cộng đồng xoay quanh cây chè. Trà vì thế không còn là “hàng hóa”, mà trở thành thực hành văn hóa.

Điểm nổi bật của lễ hội năm nay là cách tiếp cận “mở cửa” rõ nét. Việc UBND tỉnh phối hợp tổ chức cùng Văn phòng đại diện UNESCO tại Việt Nam đã nâng tầm sự kiện từ một lễ hội địa phương thành không gian đối thoại văn hóa quốc tế. Sự hiện diện của các đoàn ngoại giao, tổ chức quốc tế, nghệ nhân và đối tác nước ngoài không chỉ mang tính biểu trưng, mà gửi đi thông điệp rõ ràng: Trà Thái Nguyên đủ chiều sâu để tham gia vào dòng chảy văn hóa toàn cầu.

Cách tổ chức lễ hội theo mô hình đa điểm cầu: Từ quảng trường trung tâm, đến các vùng chè cho thấy tư duy thương hiệu hiện đại, đưa khách mời và bạn bè quốc tế trở về nơi di sản đang sống, nơi tri thức canh tác và kỹ thuật chế biến được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây chính là cách “quốc tế hóa tại chỗ”, giúp thế giới đến với Thái Nguyên trước khi trà Thái Nguyên đi ra thế giới.

Sự kiện trở nên đặc biệt khi có đánh giá trực tiếp từ Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, ông Jonathan Wallace Baker. Trong phát biểu của mình, ông nhấn mạnh rằng trà không chỉ là sản phẩm kinh tế, mà là ký ức văn hóa, là nghệ thuật giao tiếp và là phương tiện kết nối cộng đồng - một cách nhìn hoàn toàn tương đồng với tinh thần Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.

Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam tham quan không gian trà tại Lễ hội Thái Nguyên - Hương sắc danh trà, năm 2025.

UNESCO đánh giá cao cách Thái Nguyên lan tỏa văn hóa trà thông qua lễ hội, coi đây là cơ sở quan trọng để nghiên cứu khả năng xây dựng hồ sơ di sản trong thời gian tới. Sự ghi nhận này mang ý nghĩa định hướng về chuyên môn và uy tín, tạo tiền đề để tỉnh tiếp tục triển khai lộ trình đưa văn hóa trà tiếp cận các quy định, tiêu chuẩn ghi danh của UNESCO.

Từ góc nhìn phát triển, sự thừa nhận này giúp trà Thái Nguyên chuyển từ câu chuyện xúc tiến thương mại đơn thuần sang một cấu trúc giá trị cao hơn: di sản cộng đồng - phát triển bền vững - hợp tác quốc tế.

Trên cơ sở đề xuất của UBND tỉnh Thái Nguyên, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có ý kiến chính thức về việc lập hồ sơ “Văn hóa Trà Việt” trình UNESCO ghi danh vào Danh sách đăng ký những thực hành bảo vệ tốt. Bộ ghi nhận nỗ lực và đề xuất của địa phương, đồng thời hướng dẫn rõ các tiêu chí, yêu cầu chuyên môn theo Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.

Điều đó đồng nghĩa với việc trà không chỉ được nhìn nhận như một đối tượng trưng bày, mà như một hệ sinh thái sống trả lời cho các câu hỏi: ai là chủ thể di sản, di sản đang được thực hành ra sao, cơ chế trao truyền thế nào, người trẻ có vai trò gì, môi trường sinh thái vùng chè được bảo vệ ra sao, và lợi ích kinh tế có quay trở lại cộng đồng hay không?. Nói cách khác, hồ sơ UNESCO chính là một bản thiết kế lại cách bảo vệ và phát triển trà Thái Nguyên trong dài hạn.

Ba trụ cột cho hành trình toàn cầu

Từ những trải nghiệm được khơi mở tại Lễ hội Thái Nguyên - Hương sắc danh trà 2025, bức tranh về một chiến lược mới đưa trà Thái Nguyên vươn ra thế giới đang dần hiện rõ. Không chỉ dừng lại ở quảng bá sản phẩm, đó là cách tiếp cận bài bản, đặt văn hóa, di sản và cộng đồng làm nền tảng cho phát triển bền vững.

Trà Thái Nguyên đã được nhiều bạn bè quốc tế biết đến không chỉ là thức uống mà còn là văn hóa, truyền thống lâu đời giàu bản sắc.

Ba trụ cột quan trọng cho hành trình toàn cầu của trà Thái Nguyên đã được xác định: Thứ nhất là quốc tế hóa trải nghiệm văn hóa trà. Theo đó, trà Thái Nguyên không chỉ được đưa ra thị trường dưới dạng sản phẩm, mà còn được giới thiệu như một trải nghiệm văn hóa trọn vẹn thông qua du lịch trà, lễ hội, giao lưu nghệ nhân và các không gian thưởng trà đạt chuẩn quốc tế.

Khi du khách quốc tế trực tiếp trải nghiệm và thấu hiểu chiều sâu văn hóa trà, họ sẽ trở thành những “đại sứ văn hóa” lan tỏa giá trị và thương hiệu trà Thái Nguyên một cách tự nhiên, bền vững.

Thứ hai là chuẩn hóa chất lượng gắn với di sản, tiếp tục nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, đẩy mạnh sản xuất an toàn, hữu cơ, truy xuất nguồn gốc, đồng thời gắn các tiêu chuẩn kỹ thuật ấy với câu chuyện văn hóa và trách nhiệm bảo vệ môi trường. Chất lượng của trà Thái Nguyên vì thế không chỉ được đo bằng hương vị, mà còn thể hiện ở triết lý và đạo đức trong sản xuất.

Thứ ba là lấy cộng đồng làm trung tâm, bởi mọi chiến lược di sản sẽ khó thành công nếu thiếu sự tham gia thực chất của cộng đồng. Người trồng chè, nghệ nhân và các hợp tác xã phải là chủ thể của di sản, là người trực tiếp hưởng lợi, đồng thời cũng chính là những người kể câu chuyện về trà bằng đời sống, lao động và sự gắn bó lâu dài của mình với cây chè.

Khi dư âm lễ hội lắng lại, điều còn đọng lại không chỉ là sắc xanh của những đồi chè đang vào lộc mới hay hương trà đầu xuân lan tỏa trong không gian, mà là một tầm nhìn phát triển rõ ràng, tự tin và có chiều sâu hơn. Trà Thái Nguyên đang đứng trước một cơ hội hiếm có để bước vào bản đồ thế giới không bằng sản lượng hay tốc độ, mà bằng chiều sâu văn hóa, bản sắc và giá trị di sản được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Phương Thảo - Thế Hiền