Mở rộng dư địa xuất khẩu vào thị trường Halal

Dư địa lớn, thị phần còn nhỏ

Thị trường Halal đang trở thành một không gian thương mại đáng chú ý khi quy mô cộng đồng Hồi giáo khoảng 2 tỷ người tại hơn 110 quốc gia. Không chỉ phục vụ người Hồi giáo, sản phẩm Halal ngày càng được quan tâm nhờ những yêu cầu cao về an toàn, minh bạch và kiểm soát chuỗi cung ứng.

Theo ông Vũ Bá Phú - Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công thương), kinh tế Halal toàn cầu hiện đạt khoảng 2.500 - 3.000 tỷ USD/năm và có thể lên khoảng 10.000 tỷ USD vào năm 2028. Halal cũng đang mở rộng từ thực phẩm sang mỹ phẩm, dược phẩm, thời trang, logistics, tài chính, du lịch và nhiều lĩnh vực dịch vụ.

Với Việt Nam, đây là dư địa đáng chú ý khi nhiều nhóm hàng có lợi thế về nguồn cung, nhất là nông sản và thực phẩm. Song, vị thế hiện vẫn khiêm tốn. Kim ngạch xuất khẩu Halal của Việt Nam mới khoảng 900 triệu USD/năm, chủ yếu là nông sản và thủy sản thô, chiếm chưa đầy 1% thị phần toàn cầu. Giai đoạn 2024 - 2026, chỉ khoảng 1.000 - 1.300 doanh nghiệp được cấp hoặc duy trì chứng nhận Halal, trong tổng số hơn 900.000 doanh nghiệp đang hoạt động.

Nguồn: Báo cáo của Tập đoàn IMARC (Đơn vị nghiên cứu phân tích thị trường quốc tế và tư vấn). Đồ họa: Phương Anh

Khoảng cách giữa tiềm năng và năng lực khai thác càng rõ khi nhìn vào từng thị trường.

Tại Indonesia, ông Phạm Thế Cường - Tham tán Thương mại Việt Nam cho biết tầng lớp trung lưu nước này khoảng 47 triệu người; giá trị tiêu dùng sản phẩm và dịch vụ Halal đạt 330,5 tỷ USD năm 2025, trong khi riêng ngành thực phẩm và đồ uống dự kiến đạt 360,5 tỷ USD năm 2026.

Sữa, bánh kẹo, đồ ăn nhẹ, thực phẩm chế biến từ bột, thủy sản là những nhóm hàng Việt có thể khai thác. Đáng chú ý, Indonesia phải nhập khẩu khoảng 80% nhu cầu sữa trong nước. Các sản phẩm như phở khô, bún khô, bánh đa nem, mì pasta, trái cây chế biến, thủy hải sản đông lạnh cũng còn dư địa.

Tại Malaysia, 60,4% dân số theo đạo Hồi, theo ông Phùng Văn Thành - Tham tán Thương mại Việt Nam tại Malaysia, doanh nghiệp Việt vẫn đang “bỏ ngỏ” thị trường thực phẩm Halal khoảng 50 tỷ USD mỗi năm.

Từ lợi thế nguyên liệu đến chuỗi giá trị

Dù tiềm năng là vô cùng lớn, nhưng việc thâm nhập thị trường Halal vẫn tiềm ẩn nhiều thách thức.

Theo bà Bá Thị Nguyệt Thu - Giám đốc Trung tâm Xúc tiến và Trải nghiệm HalalViet, xuất khẩu Halal của Việt Nam hiện chủ yếu vẫn là nông sản, thủy sản thô; sản phẩm chế biến sâu đáp ứng yêu cầu riêng của từng thị trường còn hạn chế. Trong khi đó, sản phẩm chế biến sâu đòi hỏi kiểm soát chặt từ nguyên liệu chính đến phụ gia, hương liệu và toàn bộ quy trình sản xuất.

Ông Nguyễn Tuấn Anh - Quyền Giám đốc Trung tâm Chứng nhận Phù hợp - Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, chứng nhận Halal là điều kiện quan trọng để tiếp cận thị trường Hồi giáo, nhưng không phải đích đến cuối cùng. Yêu cầu của thị trường này bao phủ từ nguyên liệu, sản xuất, bảo quản, vận chuyển, ghi nhãn đến truy xuất nguồn gốc.

Thực tế của doanh nghiệp cho thấy quá trình này đòi hỏi đầu tư dài hạn. Bà Vũ Thị Thanh Huyên - Tổng Giám đốc Hợp tác xã Nhà Xanh Toàn Cầu chia sẻ, doanh nghiệp đã xuất khẩu từ năm 2009 và chuẩn hóa sản phẩm từ hạt, cây chia từ năm 2012. Sản phẩm đã tiếp cận khách hàng tại Bangladesh, Pakistan, Indonesia và Ai Cập, nhưng mở rộng thị trường vẫn gặp trở ngại do yêu cầu khác nhau giữa các quốc gia.

Từ kinh nghiệm thực tế, doanh nghiệp xác định ba yếu tố phải kiểm soát chặt gồm minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, bảo đảm tinh sạch trong sản xuất để tránh nhiễm chéo và duy trì an toàn, chất lượng sản phẩm.

Một rào cản khác là hệ thống tiêu chuẩn Halal chưa thống nhất toàn cầu. Ông Lê Anh Ngọc - đại diện Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, chứng nhận của Indonesia chưa chắc được chấp nhận tại Malaysia; tiêu chuẩn Malaysia cũng chưa chắc đủ điều kiện vào GCC hay UAE. Sự khác biệt này khiến doanh nghiệp tăng chi phí và áp lực tuân thủ.

Do đó, bài toán đặt ra không phải chỉ là có thêm doanh nghiệp được cấp chứng nhận, mà là hình thành năng lực sản xuất và cung ứng ổn định theo chuẩn Halal.

“May đo” thị trường, nối dài chuỗi xuất khẩu

Theo ông Lê Anh Ngọc - phát triển chuỗi giá trị Halal cần lấy nhu cầu thị trường làm định hướng, an toàn thực phẩm làm nền tảng và doanh nghiệp làm trung tâm. Các khâu từ vùng nguyên liệu, sản xuất, logistics đến tiêu thụ phải được kiểm soát đồng bộ, đồng thời đẩy mạnh chế biến sâu và ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc.

Cùng với chuẩn hóa trong nước, doanh nghiệp cần “may đo” sản phẩm theo từng thị trường, thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung. Bà Vũ Thị Thanh Huyên đề nghị công tác xúc tiến thương mại cần cung cấp thông tin cụ thể hơn về yêu cầu của từng thị trường, mức độ đáp ứng của sản phẩm, khả năng duy trì chất lượng và năng lực cung ứng.

Tại Indonesia, Tham tán Phạm Thế Cường khuyến nghị doanh nghiệp chủ động xin chứng nhận Halal của Indonesia, hợp tác với nhà nhập khẩu uy tín, rà soát nhãn mác và chứng từ, đồng thời tận dụng các kênh bán hàng trực tuyến. Liên kết với doanh nghiệp tại các quốc gia có ngành Halal phát triển cũng được khuyến nghị để hình thành chuỗi cung ứng từ nguyên liệu đến phân phối, xuất khẩu.

Trong khi đó, tại Malaysia, doanh nghiệp cần tính đến đặc trưng văn hóa và khẩu vị của từng nhóm người tiêu dùng. Chứng nhận của Cục Phát triển Hồi giáo Malaysia (JAKIM) được xem là điều kiện quan trọng để hàng hóa tiếp cận hệ thống bán lẻ.

Về phía cơ quan quản lý, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, thúc đẩy công nhận lẫn nhau giữa các hệ thống chứng nhận quốc tế được xem là giải pháp quan trọng để giảm chi phí cho doanh nghiệp. Đồng thời, các cơ quan xúc tiến thương mại và Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài cần tăng cường thông tin thị trường, kết nối đối tác và hướng dẫn doanh nghiệp.