Mở rộng môi trường không khói thuốc: Bảo vệ sức khỏe cộng đồng từ những không gian kín

Tuy nhiên, một số không gian công cộng trong nhà tại Việt Nam vẫn còn ngoại lệ cho phép bố trí khu vực dành cho người hút thuốc. Việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được đặt ra theo hướng mở rộng môi trường không khói thuốc, tăng cường bảo vệ người không hút thuốc, đặc biệt là trẻ em, phụ nữ và người lao động trong những ngành nghề có nguy cơ phơi nhiễm cao.

Không có ngưỡng an toàn với khói thuốc thụ động

Thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong, không chỉ đối với người hút mà còn với những người bị phơi nhiễm khói thuốc.

Khói thuốc lá thụ động chứa khoảng 7.000 hóa chất, trong đó khoảng 69 chất có khả năng gây ung thư. Phơi nhiễm khói thuốc, kể cả trong thời gian ngắn, cũng có thể gây tổn hại đến sức khỏe, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, hô hấp và ung thư.

Truyền thông về phòng chống tác hại của thuốc lá tại Bệnh viện Thống Nhất. Ảnh: Thái Bình

Theo các bằng chứng khoa học, khói thuốc thụ động gây tử vong sớm cho khoảng 1,6 triệu người không hút thuốc mỗi năm trên toàn cầu, chủ yếu liên quan đến bệnh tim mạch, ung thư phổi và các bệnh hô hấp. Tại Việt Nam, ước tính mỗi năm có khoảng 18.800 ca tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động, trong đó khoảng 60% là phụ nữ.

Những con số này cho thấy phơi nhiễm khói thuốc không đơn thuần là vấn đề hành vi cá nhân mà là một nguy cơ sức khỏe cộng đồng cần được kiểm soát bằng các chính sách về môi trường không khói thuốc.

Một trong những nguyên tắc quan trọng của kiểm soát thuốc lá là không tồn tại ngưỡng phơi nhiễm khói thuốc an toàn. Hướng dẫn thực hiện Điều 8 Công ước Khung của Tổ chức Y tế thế giới về Kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC) khẳng định chỉ môi trường 100% không khói thuốc mới có thể bảo vệ hiệu quả sức khỏe cộng đồng. Các giải pháp như thông gió, lọc không khí hay bố trí phòng, khu vực hút thuốc riêng không thể thay thế cho môi trường không khói thuốc hoàn toàn.

Trong gói chính sách MPOWER của WHO, "P - Protect people from tobacco smoke" (bảo vệ mọi người khỏi phơi nhiễm khói thuốc) được xác định là một trong những biện pháp trọng tâm nhằm giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá, với khả năng tạo tác động nhanh và có thể đo lường.

Nhiều quốc gia mở rộng không gian không khói thuốc

Trong khoảng hai thập kỷ qua, nhiều quốc gia trên thế giới liên tục mở rộng phạm vi và mức độ nghiêm ngặt của chính sách môi trường không khói thuốc.

Theo WHO, tính đến năm 2024, có 79 quốc gia và vùng lãnh thổ ban hành luật cấm hút thuốc hoàn toàn theo chuẩn thực hành tốt nhất tại các địa điểm công cộng trong nhà, nơi làm việc trong nhà và phương tiện giao thông công cộng, qua đó bảo vệ khoảng 2,6 tỷ người trên toàn cầu.

Con số này tăng mạnh so với năm 2007, khi chỉ có 10 quốc gia áp dụng lệnh cấm hút thuốc tại các địa điểm công cộng trong nhà. Riêng giai đoạn 2022-2024, có thêm 6 quốc gia ban hành luật mới hoặc mở rộng phạm vi áp dụng, cho thấy xu hướng ngày càng chú trọng bảo vệ người dân khỏi khói thuốc thụ động.

Gần 40% quốc gia hiện có những địa điểm công cộng trong nhà hoàn toàn không khói thuốc. Châu Mỹ là khu vực có mức độ bảo vệ toàn diện cao, với gần 80% số quốc gia được ghi nhận bảo đảm các không gian công cộng hoàn toàn không khói thuốc.

Tại khu vực ASEAN, nhiều quốc gia đã tiến tới quy định nghiêm ngặt hơn. Thái Lan mở rộng phạm vi cấm hút thuốc tại nhiều địa điểm công cộng, phương tiện giao thông và cơ sở dịch vụ, đồng thời áp dụng quy định về khoảng cách đối với khu vực cấm hút thuốc. Singapore xây dựng danh mục các địa điểm cấm hút thuốc tương đối chi tiết, tạo thuận lợi cho kiểm tra và xử lý. Philippines nhấn mạnh trách nhiệm của chủ sở hữu, người quản lý hoặc người đứng đầu địa điểm trong tổ chức thực thi quy định.

Kinh nghiệm từ Ireland, Scotland và Anh cũng cho thấy luật không khói thuốc toàn diện có thể mang lại những lợi ích sức khỏe rõ rệt, trong đó có giảm phơi nhiễm nicotine/cotinine ở nhân viên quán bar và giảm tỷ lệ nhập viện do hen suyễn ở trẻ em.

Những kinh nghiệm này cho thấy việc mở rộng môi trường không khói thuốc không chỉ có cơ sở về y tế mà còn có thể triển khai thông qua những quy định rõ ràng, trách nhiệm cụ thể và cơ chế thực thi phù hợp.

Luật hiện hành vẫn còn những ngoại lệ

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành đã quy định nhiều địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn.

Theo Điều 11, nhóm địa điểm cấm hút thuốc lá trong nhà và trong phạm vi khuôn viên gồm cơ sở y tế; cơ sở giáo dục; cơ sở chăm sóc, nuôi dưỡng, vui chơi, giải trí dành riêng cho trẻ em; cơ sở hoặc khu vực có nguy cơ cháy, nổ cao.

Một số địa điểm khác được quy định cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà, gồm nơi làm việc; trường cao đẳng, đại học, học viện và các địa điểm công cộng khác, trừ những địa điểm thuộc Điều 12.

Đối với phương tiện giao thông công cộng, Luật quy định cấm hút thuốc hoàn toàn trên ô tô, tàu bay và tàu điện.

Tuy nhiên, Điều 12 vẫn cho phép bố trí nơi dành riêng cho người hút thuốc tại một số địa điểm cấm hút thuốc trong nhà, gồm khu vực cách ly của sân bay; quán bar, karaoke, vũ trường, khách sạn và cơ sở lưu trú du lịch; tàu thủy và tàu hỏa.

Mặc dù nhiều nhà hàng, khách sạn đã có khu vực được hút thuốc có biển báo riêng, nhưng trên thực tế vẫn có những người hút thuốc vi phạm.  Ảnh CDC Cần Thơ

Chính những ngoại lệ này đang đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Việc duy trì các khu vực hút thuốc riêng trong không gian kín không chỉ khiến việc kiểm tra, giám sát và thực thi trở nên phức tạp hơn mà còn không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ phơi nhiễm khói thuốc đối với người không hút thuốc.

Nhóm chịu ảnh hưởng đáng lưu ý là phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền và những người lao động trong các lĩnh vực dịch vụ, vận tải, du lịch, giải trí - những người có thể phải làm việc hoặc lưu trú trong không gian kín trong thời gian dài và khó chủ động tránh khỏi khói thuốc.