Mở rộng nguồn hiến tạng: Đột phá từ thể chế đến mạng lưới thực tiễn

Để mở rộng cơ hội hồi sinh cho hàng nghìn người bệnh nguy kịch và đẩy lùi nguy cơ thương mại hóa tạng sống trá hình, việc hoàn thiện hành lang pháp lý gắn liền với xây dựng mạng lưới hiến - ghép tạng đồng bộ đang trở thành đòi hỏi cấp bách.

Khoảng trống nguồn hiến

Theo số liệu từ Bộ Y tế, tính đến tháng 3-2026, cả nước đã thực hiện thành công 11.187 ca ghép mô, tạng; số ca ghép tăng vọt từ 296 ca (năm 2015) lên 1.368 ca (năm 2025) với 34 cơ sở y tế đủ điều kiện triển khai. Trình độ tay nghề của thầy thuốc Việt Nam đã làm chủ hàng loạt kỹ thuật đỉnh cao, phức tạp bậc nhất. Thế nhưng, đằng sau sự phát triển vượt bậc ấy là một áp lực đè nặng lên người hiến sống: 91,4% ca ghép vẫn phụ thuộc vào nguồn tạng của người còn sống.

Khoảnh khắc xúc động tiễn biệt người thân trước giờ vào phòng mổ. Ảnh: Hiếu Nguyễn

Tại cuộc gặp mặt báo chí thông tin về xây dựng chính sách y tế mới đây, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà thẳng thắn chỉ rõ: Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sau 20 năm thi hành (từ năm 2006) đã bộc lộ những khoảng trống thể chế lớn. Trong đó, luật hiện hành chưa mở rộng tới nguồn hiến sau chết tuần hoàn - nguồn tạng đang chiếm khoảng 50% số người hiến sau chết tại các quốc gia phát triển như Tây Ban Nha, Anh, Mỹ; người dưới 18 tuổi chưa được phép hiến sau khi chết. Đồng thời các điều kiện ràng buộc đối với người hiến sống chưa đủ chặt chẽ để ngăn ngừa triệt để các hành vi mua bán tạng trá hình.

Khi nguồn hiến từ người chết não chưa được khơi thông, cơ hội sống của hàng chục nghìn người suy tạng giai đoạn cuối vẫn vô cùng mong manh.

Nhìn từ góc độ điều trị thực tế, TS.BS Nguyễn Đức Long, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn khẳng định: Ghép tạng không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật của một phòng mổ hay một bệnh viện riêng lẻ. Đằng sau mỗi ca ghép thành công là cả một chuỗi mắt xích liên hoàn: Phát hiện người hiến tiềm năng, hồi sức chết não, chẩn đoán xác định, tư vấn gia đình, điều phối, bảo quản, vận chuyển và ghép. Do đó, giải pháp hữu hiệu hàng đầu để tăng nguồn hiến chết não là phải kết nối thành mạng lưới đa bệnh viện.

Thực tế tại Hà Nội hai năm qua đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội của mô hình này. Nhờ sự kết nối của Hội Ngoại khoa và Sở Y tế Hà Nội, kỹ thuật ghép tạng đã được lan tỏa, phân tầng về các bệnh viện đa khoa hạng I. Đến nay, Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn đã thực hiện thành công 82 ca ghép thận, Bệnh viện Đa khoa Đức Giang thực hiện 33 ca, Bệnh viện Đa khoa Hà Đông cũng chuẩn hóa năng lực chẩn đoán, hồi sức chết não.

Đặc biệt, toàn mạng lưới y tế Thủ đô đã triển khai thành công 9 ca lấy - ghép tạng từ người cho chết não (trong đó Xanh Pôn thực hiện 6 ca, Thanh Nhàn 2 ca, Đức Giang 1 ca), tiếp nhận và điều phối tim, gan, thận, giác mạc hồi sinh sự sống và mang lại ánh sáng cho 40 bệnh nhân nguy kịch trên khắp cả nước.

Mới đây nhất, giữa tháng 9-2026, cử chỉ cao đẹp của một nữ cán bộ y tế Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn sau hơn ba thập kỷ cống hiến cho ngành y, trước khi trút hơi thở cuối cùng vì chết não đã tình nguyện hiến tạng nối dài sự sống cho 3 người bệnh, đã trở thành biểu tượng xúc động, lay động hàng triệu trái tim.

Chỉ sau 5 tháng thành lập Chi hội Vận động hiến mô, bộ phận cơ thể người Việt Nam tại Hà Nội, đã có 28 bệnh viện công lập thành lập tổ hiến mô, tạng, tổ chức các lớp chuẩn hóa chẩn đoán chết não và thu hút gần 1.200 người dân Thủ đô đăng ký hiến tạng sau khi qua đời. Điều đó cho thấy, khi có mạng lưới đồng bộ và công tác truyền thông chạm tới nhận thức cộng đồng, nguồn hiến từ người chết não hoàn toàn có thể khơi thông mạnh mẽ.

Mở rộng nguồn hiến, siết chặt hiến sống

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đưa ra nhiều đột phá mang tính bước ngoặt nhằm mở rộng tối đa nguồn hiến hợp pháp. Cụ thể, Dự thảo Luật chính thức bổ sung nguồn hiến sau chết tuần hoàn bên cạnh chết não; cho phép người dưới 18 tuổi được hiến sau khi chết nếu có nguyện vọng bằng văn bản và được người đại diện đồng ý. Quy định này tháo gỡ điểm nghẽn tồn tại suốt 20 năm, mở rộng đáng kể cánh cửa tiếp nhận nguồn mô tạng hiến tặng từ người mất.

Nguồn hiến tạng quý giá mở ra cơ hội sống khỏe cho nhiều người bệnh nặng. Ảnh: Hiếu Nguyễn

Dự thảo Luật cũng quy định Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn phải hoạt động độc lập. Bác sĩ điều trị trực tiếp, người tham gia tư vấn hay kíp phẫu thuật lấy ghép tạng tuyệt đối không được ngồi trong hội đồng. Kết luận chết não phải đạt được sự đồng thuận tuyệt đối của 100% thành viên chuyên môn. Điều này củng cố trọn vẹn niềm tin của gia đình người bệnh và xã hội vào tính chính xác, y đức của y học.

Dự thảo quy định, việc đăng ký hiến tạng được thực hiện trực tuyến, liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID. Mọi ca ghép buộc phải có mã điều phối quốc gia trên hệ thống dữ liệu số tập trung, chấm dứt tình trạng điều phối cục bộ, ưu tiên thân quen. Tiêu chí phân bổ công bằng, ưu tiên cấp cứu, trẻ em và thân nhân người đã hiến tạng.

Đặc biệt, nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng mua bán tạng, dự thảo quy định công dân từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến bộ phận cơ thể cho thành viên trong gia đình. Việc xác minh mối quan hệ huyết thống, nhân thân phải thực hiện chặt chẽ qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; các trường hợp nghi vấn bắt buộc phải chuyển cơ quan công an điều tra xử lý. Đồng thời, nghiêm cấm tuyệt đối hành vi "du lịch ghép tạng".

Cùng với đó, dự thảo Luật đề xuất lấy ngày 20-5 hằng năm là Ngày hiến mô, tạng Việt Nam. Ngân sách nhà nước và bảo hiểm y tế chi trả chi phí bảo quản, vận chuyển tạng và tang lễ mai táng di hài cho người hiến chết não. Đồng thời, cho phép thành lập Quỹ hiến tạng để hỗ trợ gia đình người hiến và bệnh nhân nghèo.

Từ thực tiễn và định hướng hoàn thiện thể chế, có thể thấy giải pháp căn cốt nhất để hạn chế việc lấy tạng từ người sống chính là xây dựng một hệ sinh thái hiến tạng chết não toàn diện từ khung khổ luật pháp chuẩn mực, mạng lưới bệnh viện chủ động phát hiện nguồn hiến, đến một nền văn hóa sẻ chia sâu rộng trong toàn dân.