Mỗi tối một phiên chợ: Livestream và nền kinh tế giành giật sự chú ý của chúng ta

Có một phiên chợ không bao giờ đóng cửa. Nó không họp ở đầu làng hay trong khu trung tâm thương mại, mà họp ngay trên màn hình điện thoại, trong lòng bàn tay mỗi người, vào đúng những giờ lẽ ra để nghỉ ngơi. Buổi tối, sau bữa cơm, khi lẽ ra là lúc quây quần, nhiều người lại cuốn vào những phiên livestream bán hàng kéo dài hàng giờ, nơi người bán hô "chốt đơn" không ngớt và những món hàng lướt qua liên tục. Livestream đã làm được một điều phi thường, là biến mỗi buổi tối thành một phiên chợ sôi động, tiện lợi và vui. Nhưng đằng sau sự tiện lợi ấy, tôi nghĩ chúng ta nên sòng phẳng nhìn vào cái giá mà mình đang trả, một cái giá không chỉ tính bằng tiền.

Thứ được mua bán không chỉ là hàng hóa

Trong nền kinh tế số hôm nay, tài nguyên quý giá nhất không phải là hàng trong kho, mà là sự chú ý của con người. Mỗi phút bạn dừng lại xem một phiên live là một phút được quy đổi thành giá trị. Vì thế, cả một ngành công nghiệp đã được dựng lên để giữ chân bạn trên màn hình lâu nhất có thể, bằng nhịp điệu dồn dập, bằng những phần quà bất ngờ, bằng cảm giác nếu rời đi sẽ bỏ lỡ điều gì đó. Người bán giỏi nhất không chỉ bán sản phẩm, họ bán một trải nghiệm cuốn hút khiến ta quên mất thời gian.

Điều đó không xấu tự thân. Giải trí và mua sắm hòa làm một là một xu hướng tất yếu, và nhiều người thật sự tìm thấy niềm vui, thậm chí sinh kế, từ livestream. Nhưng khi sự chú ý trở thành món hàng, thì mỗi chúng ta cần ý thức rằng mình vừa là khách, vừa là thứ đang được giữ lại để bán. Sự tỉnh táo bắt đầu từ chính nhận thức đó.

Khi tiện lợi lặng lẽ trở thành thói quen

Cái tài tình của mua sắm qua livestream là nó gỡ bỏ gần hết những khoảng dừng tự nhiên vốn giúp ta cân nhắc. Không cần ra khỏi nhà, không cần chờ đợi, chỉ một cú chạm là xong. Mỗi lần "chốt đơn" lại kèm một thoáng phấn khích nhỏ, và bộ não con người rất dễ tìm kiếm lại cảm giác dễ chịu ấy. Dần dần, với một số người, việc mở điện thoại xem live mỗi tối không còn vì cần mua gì, mà trở thành một thói quen, một cách lấp đầy thời gian và cả những khoảng trống cảm xúc.

Hệ quả thường đến âm thầm. Đó là những món đồ mua về rồi ít khi dùng, chất đầy một góc nhà. Đó là bảng chi tiêu cuối tháng phình ra bởi vô số khoản nhỏ tưởng như không đáng kể. Và đôi khi, đó là những buổi tối trôi qua trước màn hình, trong khi người thân ngồi ngay bên cạnh. Cái giá đắt nhất của phiên chợ không ngủ, có lẽ, không nằm ở túi tiền, mà ở thời gian và sự hiện diện mà ta đã lặng lẽ đánh đổi.

Giành lại quyền làm chủ, không phải quay lưng

Tôi không viết những dòng này để kêu gọi mọi người tẩy chay livestream. Đó vừa không thực tế, vừa không công bằng với một hình thức mua sắm đã thành một phần đời sống. Điều tôi mong là mỗi gia đình giành lại quyền làm chủ, để mình sử dụng công cụ, chứ không để công cụ điều khiển mình. Điều đó có thể bắt đầu từ những giới hạn rất giản dị, như tự đặt cho mình một khung giờ và một ngân sách cho việc mua sắm online, như giữ cho bữa tối và giờ bên con cái là khoảng thời gian không màn hình, hay đơn giản là trước khi bấm chốt một món, tự hỏi liệu mình đang mua vì cần, hay chỉ vì đang bị cuốn theo nhịp điệu của phiên live.

Công nghệ sẽ còn tiến xa, và những phiên chợ số sẽ ngày càng hấp dẫn hơn. Trong dòng chảy đó, thứ quyết định chất lượng sống của mỗi gia đình không phải là việc ta mua được bao nhiêu món giá tốt, mà là việc ta có giữ được quyền chủ động trước sức hút của màn hình hay không. Phiên chợ có thể không bao giờ đóng cửa, nhưng chúng ta luôn có quyền chọn khi nào bước vào, và quan trọng hơn, khi nào bước ra để trở về với những điều thật sự đáng quý.