Món quà đêm trung thu

- Chiều giữa tháng Tám âm lịch, con ngõ nhỏ trước nhà ông Tùng đã rộn ràng tiếng trẻ con. Những chiếc xe chở bánh trung thu chạy qua đầu ngõ. Ngoài chợ, người ta bày bán đủ thứ đồ chơi đa sắc màu: mặt nạ phát sáng, súng bắn bong bóng, thú bông biết hát, những chiếc đèn chạy bằng pin vừa quay vừa phát nhạc.

Minh hoạ: VŨ NHƯ PHONG

Tuấn đứng ở cổng nhà, nhìn theo nhóm bạn cùng lớp đang ùa ra đầu ngõ. Vừa đi chúng vừa nói với nhau về những món quà.

– Năm nay bố mẹ tớ mua cho tớ cái đèn điện tử này!

Một cậu bé giơ chiếc đèn hình phi thuyền lên, những ánh sáng xanh đỏ nhấp nháy liên tục.

– Tớ có cái mặt nạ đổi màu!

– Nhà tớ đặt cả bộ đồ chơi trên mạng rồi!

Tiếng nói cười xa dần. Tuấn vẫn đứng đó. Năm nay cậu đã vào lớp sáu. Tuấn tự nhủ mình đã lớn. Ít nhất, cậu không còn háo hức chờ đến đêm rằm để chạy quanh sân với chiếc đèn ông sao như hồi còn bé. Cậu quay vào nhà. Một ý nghĩ thoáng qua: Có lẽ năm nay ông sẽ không làm đèn cho mình nữa. Nghĩ vậy, Tuấn lại thấy nhẹ nhõm. Bởi chiếc đèn ông sao của ông năm nào cũng giống nhau, với năm cánh sao, khung tre, giấy bóng kính đỏ, xanh, vàng; không pin, không nhạc, không đèn nhấp nháy. Một món đồ chơi mà bây giờ, giữa những thứ hiện đại ngoài kia, có lẽ chẳng còn gì đặc biệt.

Đúng lúc ấy, phía sau nhà vang lên tiếng tre khẽ va vào nhau. Tuấn bước xuống bếp. Ông Tùng đang ngồi bên chiếc bàn gỗ cũ. Trước mặt ông là những thanh tre nhỏ đã được chẻ mỏng, một cuộn dây thép, giấy bóng kính đủ màu và con dao nhỏ. Ông cúi rất sát. Đôi bàn tay ông đã nhăn nheo, những đường gân nổi lên dưới làn da sạm màu, ngón tay cái chai cứng. Một mảnh tre nhỏ cứa vào tay, ông chỉ khẽ nhíu mày rồi tiếp tục làm.

Tuấn đứng ở cửa một lúc lâu mới cất lời.

– Ông làm gì đấy ạ?

Ông ngẩng lên, ánh mắt sáng hẳn.

– Làm đèn ông sao cho cháu chứ làm gì.

Tuấn hơi ngập ngừng.

– Nhưng… năm nay cháu lớn rồi mà ông.

Ông Tùng cười.

– Lớn thì không được chơi đèn ông sao à?

– Không phải ạ. Ý cháu là… bạn cháu bây giờ toàn chơi đèn điện tử thôi.

Ông không trả lời, mà cúi xuống, cẩn thận buộc một mối dây. Một lúc sau, ông hỏi:

– Cháu còn nhớ năm đầu tiên ông làm đèn cho cháu không?

Tuấn lắc đầu.

– Cháu còn bé quá, sao nhớ được ạ.

– Cháu mới gần một tuổi.

Ông cười.

– Cái đèn hồi ấy bé tí, ông treo trên đầu giường. Cháu nhìn rồi cứ nhoẻn miệng cười.

Tuấn bật cười.

– Cháu bé thế thì biết gì ạ?

Ông Tùng nhìn chiếc khung tre trong tay.

– Trẻ con chưa biết nói, nhưng biết cảm nhận.

Ông dừng lại một lát rồi nói tiếp:

– Có những thứ, phải đến khi lớn lên người ta mới hiểu vì sao mình từng được trao cho.

Tuấn im lặng.

Ngoài sân, nắng chiều đang nhạt dần. Từ ngày Tuấn sinh ra, năm nào ông Tùng cũng tự tay làm cho cháu một chiếc đèn ông sao. Năm hai tuổi, chiếc đèn bé xíu. Năm ba tuổi, lớn hơn một chút. Lên lớp một, Tuấn đã có thể tự cầm đèn chạy quanh sân. Năm lớp ba, ông dạy cậu cách cầm cán để ngôi sao không bị nghiêng. Năm lớp năm, Tuấn từng ngồi bên ông chẻ tre, làm gãy mất mấy nan nhưng ông chẳng mắng. Năm nay, khi Tuấn bước vào lớp sáu, ông lại làm một chiếc đèn mới. Lần này, chiếc đèn lớn hơn tất cả những chiếc trước. Năm cánh sao được uốn đều, khung tre chắc chắn, giấy bóng kính đỏ thắm. Ở giữa ngôi sao, ông còn đặt một vòng tròn màu vàng. Tuấn nhìn chiếc đèn hồi lâu.

– Sao năm nay ông làm to thế?

– Vì cháu lớn rồi.

Tuấn ngạc nhiên.

– Cháu lớn thì phải dùng đèn nhỏ hơn chứ.

Ông bật cười.

– Không, lớn rồi thì phải có một ngôi sao lớn hơn để mà nhìn.

Tuấn không hiểu hết ý ông, nhưng cậu nhớ câu nói ấy.

Buổi tối, mẹ Tuấn đi làm về muộn. Bố cậu đang ở ngoài tỉnh chưa về. Căn nhà chỉ còn hai ông cháu. Trong lúc làm đèn, ông Tùng kể chuyện ngày xưa. Hồi ấy làng chưa có điện. Mỗi mùa trung thu, trẻ con háo hức từ nhiều ngày trước. Không có đèn điện tử, cũng chẳng có những món đồ chơi mua sẵn nên đứa thì làm đèn kéo quân, đứa dùng lon sữa bò đục lỗ, đứa chỉ có một chiếc đèn giấy đơn sơ, nhưng đêm rằm, cả làng vẫn sáng và rộn rã tiếng cười. Trẻ con thì chạy nhảy nô đùa, còn người lớn ngồi quây quần, nhìn bọn trẻ đuổi nhau trên những cung đường đất.

– Hồi ấy nghèo lắm. Mâm cỗ chỉ mấy quả bưởi có sẵn trong vườn nhà, vài củ khoai, một đĩa bánh nhỏ, nhưng ai cũng vui.

Tuấn hỏi:

– Vui vì có bánh ngon à ông?

Ông lắc đầu.

– Không phải, vì là có đông đủ mọi người cháu ạ.

Nói rồi ông nhìn ra sân.

– Trung thu là Tết đoàn viên. Người ta lớn lên rồi mới hiểu, đoàn viên không phải chỉ là ngồi cùng một mâm cơm mà là biết mình có một nơi để trở về.

Ông ngừng một lát mới nói tiếp.

– Con người có thể đi rất xa. Nhưng dù đi xa đến đâu thì cũng cần một nơi để nhớ.

Tuấn nhìn ông. Cậu nhận ra, những câu chuyện ông kể dường như không chỉ dành cho đêm trung thu mà đang nói với một Tuấn sắp bước qua tuổi thơ.

                   ***

Đêm rằm, trăng lên cao, sân nhà ông Tùng sáng như phủ một lớp bạc. Trên mâm cỗ có bánh nướng, bưởi, hồng và na. Tuấn chạy vào nhà.

– Ông ơi, đèn của cháu đâu?

Ông Tùng không trả lời. Ông chậm rãi mở chiếc tủ gỗ, lấy ra chiếc đèn ông sao lớn nhất mà Tuấn từng thấy. Khi cây nến được thắp lên, chiếc đèn bừng sáng. Ánh đỏ vàng hắt lên khuôn mặt hai ông cháu. Tuấn mở to mắt.

– Đẹp quá, ông!

– Năm nay ông tặng cháu chiếc này.

Tuấn đón lấy. Chiếc đèn lớn đến mức cậu phải cầm bằng hai tay.

– Ông làm thật à?

– Ừ.

– Sao ông không mua cho cháu cái đèn điện tử?

Ông im lặng một lúc, rồi đưa tay vuốt mái tóc Tuấn.

– Ông biết cháu lớn rồi, sẽ có lúc cháu thấy những thứ ông làm không đẹp bằng đồ ngoài cửa hàng.

Tuấn cúi đầu.

– Nhưng ông vẫn làm?

– Vì sao ạ?

Ông nhìn chiếc đèn.

– Vì có những món quà không phải để khoe với người khác.

Ông dừng lại.

– Mà để nhớ.

Tuấn ngẩng lên. Ông nói chậm rãi:

– Sau này cháu lớn hơn nữa, có thể không còn chơi đèn ông sao, và cũng có thể cháu còn đi học và đi làm xa nhà, thậm chí có những năm không về nhà được vào đêm rằm tháng Tám.

Bàn tay ông đặt lên nan tre.

– Nhưng nếu một ngày nào đó cháu nhìn thấy một ngôi sao năm cánh, nhìn thấy ánh trăng rằm trung thu, ông mong cháu nhớ rằng đã từng có một người ngồi bên chiếc bàn này, chẻ từng nan tre, dán từng mảnh giấy, chỉ để làm cho cháu một chiếc đèn.

Tuấn nhìn đôi bàn tay ông. Bàn tay ấy đang run nhẹ. Ngày bé, trong mắt Tuấn, ông lúc nào cũng khỏe. Ông có thể bế cậu trên vai, chạy theo cậu ngoài sân, sửa chiếc xe đạp bị tuột xích, làm những việc tưởng như chẳng bao giờ hết. Nhưng bây giờ… Tuấn nhìn mái tóc bạc của ông, nhìn những vết đồi mồi trên mu bàn tay, cậu hiểu rằng ông không còn trẻ nữa.

Ngoài cổng vang lên tiếng gọi:

– Tuấn ơi! Đi rước đèn không?

Mấy người bạn đứng ngoài ngõ. Một đứa cầm chiếc đèn điện tử phát nhạc inh ỏi. Tuấn nhìn ra ngoài, rồi nhìn chiếc đèn ông sao trong tay. Trong khoảnh khắc, cậu thấy ngượng. Chiếc đèn của cậu quá lớn và quá cổ, khác với những thứ bạn bè đang cầm.

Tuấn đặt chiếc đèn xuống bàn.

– Ông ơi… hay cháu để cái này ở nhà nhé?

Nụ cười trên gương mặt ông bỗng khựng lại. Tuy rất nhanh nhưng Tuấn đã kịp nhận ra. Như để giấu đi sự hụt hẫng, ông Tùng vội cúi xuống, chỉnh lại mảnh giấy trên cánh sao.

– Ừ. Cháu muốn chơi gì thì chơi.

Giọng ông bình thản. Chính sự bình thản ấy khiến Tuấn thấy áy náy. Nhưng cậu vẫn bước ra cổng. Đi được vài bước, Tuấn nghe thấy tiếng ho khẽ của ông. Cậu quay lại. Ông Tùng đang ngồi một mình ngoài hiên. Ánh trăng phủ lên mái tóc bạc. Trong căn nhà phía sau, chiếc đèn ông sao nằm im trên bàn. Ngọn nến đã tắt. Bỗng nhiên Tuấn nhớ câu ông vừa nói: Có những món quà không phải để khoe với người khác mà là để nhớ. Cậu đứng lại.

Ngoài ngõ, bạn bè vẫn gọi:

– Tuấn! Nhanh lên!

Tuấn nhìn ông, rồi quay người chạy ngược vào nhà. Cậu cầm chiếc đèn lên.

– Ông!

Ông ngẩng đầu.

– Cháu đi đâu à?

Tuấn lắc đầu.

– Cháu mang đèn này đi.

Ông nhìn Tuấn. Tuấn nói, giọng hơi ngượng:

– Ông thắp nến cho cháu đi.

Đôi mắt ông Tùng bỗng ánh lên. Ông không nói, chỉ lặng lẽ đứng dậy, dùng đôi bàn tay già nua che ngọn lửa nhỏ. Khi cây nến bén sáng, cả chiếc đèn ông sao bừng lên. Tuấn cầm lấy. Chiếc đèn lớn vậy, nhưng chẳng hiểu sao, cậu không còn thấy nặng nữa.

                    ***

 Đêm ấy, Tuấn đi cùng các bạn. Ban đầu, vài đứa nhìn chiếc đèn của cậu rồi cười.

– Đèn gì mà cổ thế!

– Ông bạn làm à?

Tuấn đỏ mặt, nhưng không né tránh.

– Ông tớ làm.

– Tự làm thật à?

– Ừ.

Một đứa chạy lại gần.

– Cho tớ cầm thử được không?

Chẳng mấy chốc, chiếc đèn ông sao trở thành thứ khiến cả nhóm tò mò. Những chiếc đèn điện tử rất đẹp, nhưng chiếc nào cũng giống chiếc nào, còn chiếc đèn của Tuấn là duy nhất. Nó có mối dây buộc bằng tay, có thanh tre hơi cong và một góc giấy bóng kính nhăn nhẹ. Những dấu vết ấy không làm chiếc đèn xấu đi mà trái lại, chúng khiến nó có một câu chuyện đặc biệt.

Tuấn đi giữa đám bạn. Chiếc đèn ông sao sáng trong đêm. Nhìn đoàn rước đèn, cậu hiểu mình không chỉ đang cầm một món đồ chơi mà còn đang mang theo một phần của gia đình.

Khi Tuấn trở về, đêm đã khuya. Mấy nhà trong ngõ đã tắt đèn. Ông Tùng vẫn ngồi ngoài hiên.

– Ông chưa ngủ à?

– Chưa, ông đợi cháu.

– Sao ông không vào ngủ?

Ông cười.

– Đêm Trung thu mà, đợi cháu về rồi ngủ.

Tuấn ngồi xuống bên ông. Hai ông cháu im lặng. Một lúc sau, Tuấn hỏi:

– Ông ơi, ông có ước mơ không?

Ông hơi bất ngờ.

– Có chứ.

– Ước mơ gì ạ?

Ông nhìn lên bầu trời, trăng tròn vành vạnh.

– Hồi trẻ ông có nhiều ước mơ lắm.

Ông cười.

– Nhưng rồi ông hiểu, không phải ước mơ nào cũng chỉ dành cho riêng mình.

Tuấn chờ đợi.

– Bây giờ ông già rồi, ước mơ của ông đơn giản thôi.

– Là gì ạ?

Ông quay sang nhìn Tuấn.

– Mong cháu lớn lên thành một người tử tế.

Tuấn cúi đầu.

– Cháu không nhất thiết phải giỏi nhất, giàu nhất, nhưng phải biết mình là ai, từ đâu mà lớn lên. Biết yêu thương cha mẹ, kính trọng ông bà, giữ lời hứa, biết thương người yếu hơn mình. Thành công thì đừng kiêu ngạo, thất bại cũng đừng bỏ cuộc.

Ông đặt tay lên vai Tuấn.

– Và phải có một ước mơ.

Tuấn nhìn chiếc đèn.

– Như ngôi sao này hả ông?

– Ừ.

Ông mỉm cười.

– Ngôi sao ở trên cao, người ta nhìn lên để biết mình muốn đi về đâu. Nhưng muốn đi được xa, cháu phải đứng vững bằng đôi chân trên mặt đất.

Ông nhìn Tuấn.

– Gia đình chính là mặt đất ấy.

Tuấn im lặng. Ông chạm tay vào một nan tre của chiếc đèn.

– Cháu thấy không? Một thanh tre thì mỏng manh, nhưng nhiều thanh tre nối lại, buộc lại với nhau, chúng có thể nâng đỡ cả một ngôi sao.

Tuấn bỗng thấy cay cay nơi khóe mắt. Cậu khẽ tựa đầu vào vai ông. Đã lâu lắm rồi Tuấn không làm như vậy. Ông Tùng không nói gì, chỉ đưa tay vuốt tóc cháu. Bàn tay ông thô ráp nhưng ấm. 

Nhiều năm sau, Tuấn vẫn nhớ đêm trung thu năm cậu 11 tuổi – cái năm đầu tiên của một cấp học mới. Đêm ấy cậu bắt đầu hiểu rằng tuổi thơ không chỉ là những trò chơi và cậu cũng hiểu vì sao suốt bao năm, ông vẫn kiên trì làm cho mình một chiếc đèn ông sao truyền thống, chứ không phải những món đồ chơi hiện đại mua ngoài chợ. Chiếc đèn ông sao ấy đã gửi gắm một điều: Con người cần một ngôi sao để nhìn lên và một mặt đất để trở về. Ngôi sao là ước mơ, là những điều tốt đẹp ta muốn vươn tới; còn mặt đất là gia đình, là tình yêu thương và những giá trị âm thầm nâng đỡ con người trong những năm tháng lớn lên. Đêm trung thu năm ấy, trước khi ngủ, Tuấn còn cẩn thận treo chiếc đèn ông sao lên góc bàn học. Ngọn nến đã tắt từ lâu, nhưng trong lòng cậu, dường như có một ngọn đèn khác vừa được thắp lên.

Giờ đây, chiếc đèn ấy không còn nguyên vẹn. Giấy bóng kính đã bạc màu, một vài nan tre đã mục, và rồi sẽ đến ngày nó không thể giữ được hình ngôi sao nữa. Nhưng Tuấn hiểu, có những thứ càng cũ càng khó mất đi, bởi giá trị của một món quà không nằm ở việc nó mới hay cũ, đắt hay rẻ, mà nằm ở tình yêu thương người trao đã gửi vào đó. Chiếc đèn ông sao năm cánh ấy là một phần tuổi thơ, là lời dặn dò của ông và cũng là hành trang đầu tiên ông trao cho cháu trước ngưỡng cửa trưởng thành.

Ngoài cửa sổ, trăng trung thu vẫn sáng. Chiếc đèn ông sao khẽ đung đưa trong gió. Những cánh sao đỏ thắm lặng lẽ hướng lên bầu trời. Một ngôi sao để con người nhìn lên. Một mái nhà để con người nhớ về. Và giữa hai điều ấy là cả một cuộc đời. Bởi con người có thể lớn lên, đi xa và thay đổi theo năm tháng, nhưng chỉ cần trong lòng còn một ngôi sao để hướng tới và một mái nhà để trở về, ta sẽ không bao giờ thực sự lạc đường.