'Mưa đỏ': Hành trình trả món nợ ân tình của nhà văn Chu Lai

Tiểu thuyết “Mưa đỏ”

Cuộc gặp gỡ định mệnh mùa Thu năm 2016

Tháng 8.2016, một người bạn tìm đến nhà Chu Lai với một yêu cầu đặc biệt: Viết kịch bản phim về Thành cổ Quảng Trị theo mong muốn của gia đình có người anh hy sinh tại đây năm 1972. Người anh ấy – liệt sĩ Vũ Kiên Cường, mới 18 tuổi, sinh viên năm nhất Đại học Thủy Lợi, vừa nhập ngũ đã lao vào những trận chiến dữ dội nhất của 81 ngày đêm đỏ lửa.

Gia đình chưa bao giờ tìm thấy hài cốt của Cường. Nỗi đau ấy như một vết thương chưa bao giờ khép miệng. Khi nghe câu chuyện, Chu Lai chỉ im lặng. Một lát sau, ông nói: “Có thể”.

Hôm sau, người bạn ấy đưa ông gặp Vũ Kiên Chỉnh, em trai liệt sĩ Cường cùng ông cậu Trần Thái. Trong bữa trưa giản dị, Chỉnh kể về người anh trai yêu âm nhạc, ham đọc sách, mạnh mẽ nhưng lãng mạn. Nhiều lần gia đình đi tìm mộ, chỉ gặp những câu chuyện bi tráng về lớp lính trẻ nằm lại giữa bom đạn.

Mỗi người, nước mắt không hẹn mà cùng rơi.

Chu Lai trầm ngâm: “Cuộc chiến Thành cổ là tận cùng của sự ác liệt. Muốn viết, phải trả được phần nào nỗi đau ấy.”

Sau cuộc gặp, Vũ Kiên Chỉnh và Chu Lai cùng thu thập tư liệu, gặp nhân chứng, đọc hồ sơ chiến trường, lắng nghe bao câu chuyện về tuổi trẻ hóa thành bất tử. Năm 2017, nhân kỷ niệm 70 năm Ngày Thương binh, Liệt sĩ, Chỉnh đưa Chu Lai cùng gia đình vào Quảng Trị. Họ đứng lặng trước dòng Thạch Hãn, trước Thành cổ, nơi “một mét vuông đất có hàng chục sinh mạng nằm lại”.

Nhiều tháng trời, Chu Lai đi – về – ở lại Quảng Trị. Ông đến nhà o du kích, nghe tiếng sóng đêm trên bờ thành, gặp cựu chiến binh từng chiến đấu bên cạnh Liệt sĩ Cường. Đỉnh điểm, ông quyết định nằm lại một đêm trong Thành cổ để “nghe tiếng thì thầm của đồng đội”.

Những tiếng nói thầm trong đất ấy đã đi vào máu ông, thành nguồn năng lượng thôi thúc ông viết nên Mưa đỏ.

Năm 2018, bản thảo đầu tiên hoàn thành. Gia đình Chỉnh đọc, khóc. Chu Lai sửa tiếp. Khi kịch bản tạm ổn, ông mang đến các hãng phim. Họ thích, nhưng… không hãng nào có đủ kinh phí để dựng một bộ phim chiến tranh quy mô lớn. Ý định để người mẹ già của liệt sĩ Cường được nhìn thấy hình ảnh con trai mình trên phim đành tạm gác lại.

Kịch bản nằm đó, day dứt. Và Chu Lai quyết định biến nó thành tiểu thuyết.

Nhà văn Chu Lai

Năm 2019, tiểu thuyết Mưa đỏ ra đời. Văn chương mở cho câu chuyện một đời sống khác – sâu hơn, rộng hơn và đẫm chất bi tráng hơn. Các nhân vật được tái sinh từ chất liệu thực: “Cường” chính là chân dung liệt sĩ Vũ Kiên Cường, chàng sinh viên ưu tú, yêu nhạc, tập võ, sống tử tế và giàu lý tưởng. “Cô Hồng”, o du kích chèo đò là sự kết tinh từ nhiều nhân chứng mà Chu Lai gặp.

Trong tiểu thuyết, Chu Lai hư cấu Cường thành một nhạc sĩ để từ trang đầu đến trang cuối, một “bản giao hưởng của máu” vang lên, dẫn dắt câu chuyện bằng âm nhạc và nước mắt.

Không ngờ, tiểu thuyết dấy lên cơn sốt. Đến năm 2025, khi bộ phim cùng tên hoàn thành và ra mắt, Mưa đỏ trở thành hiện tượng. Người đọc tìm đến sách để hiểu sâu hơn điều mà phim đã khơi dậy.

Có những cuốn sách, khi ra đời, mang theo ánh sáng âm ỉ của ký ức. Có những bộ phim, khi bước lên màn ảnh, không chỉ kể lại một câu chuyện mà còn đánh thức những nỗi đau đã ngủ yên trong đất, trong gió, trong từng con sông bãi súng của một thời máu lửa. Mưa đỏ của Chu Lai thuộc về cả hai điều ấy. Nó như đốm than còn ấp ủ hơi nóng của quá khứ, được thổi bùng lên nhờ một người viết mang trong lòng món nợ với đồng đội, và nhờ những khán giả hôm nay – những người trẻ đủ can đảm nhìn lại những vết thương mình chưa từng chứng kiến.

Chu Lai không ở trong Thành cổ Quảng Trị vào những ngày lửa đạn dữ dội nhất, nhưng ông từng là lính đặc công, từng nằm rạp xuống giữa ranh giới sống, chết, từng thấy cái chết gần đến mức tưởng có thể chạm vào. Những ký ức ấy, không cần tô vẽ, đã hằn lên ông như vệt sẹo không thể phai. Và bởi vậy, khi viết về Thành cổ, ông không viết bằng tưởng tượng mà bằng hành trình đi và gặp, đi và nghe: từ những cựu binh tóc bạc ở miền Bắc đến những anh lính năm xưa còn giữ chất giọng phương Nam.

Họ kể cho ông nghe về những ngày “mỗi mét vuông đất hứng hàng chục tấn bom,” về thế hệ sinh viên – trí thức trẻ ngã xuống khi tuổi đời còn bỏ lửng giấc mơ. Tất cả những lời kể ấy gom lại thành một cuộn sóng trong lòng ông, và Mưa đỏ chính là đợt sóng đầu tiên vỗ vào bờ trang sách.

Khi điện ảnh đưa Mưa đỏ đến với khán giả, nhất là những người chưa từng biết chiến tranh ngoài trang sách giáo khoa, tác phẩm bỗng có một đời sống khác: Sống động hơn, cường tráng hơn, như được khoác thêm một lớp thịt da mới. Chu Lai xúc động kể rằng ông đứng lặng trong rạp khi nhìn thấy những gương mặt trẻ bước vào phòng chiếu với vẻ nghiêm trang hiếm thấy; có em xem tới bốn, năm lần – “họ dám bước vào nỗi đau để hiểu trọn vẹn giá trị của hòa bình”, ông nói. Và gần như một điều kỳ diệu, Mưa đỏ trở thành bộ phim có doanh thu cao nhất trong năm, một thành công ngoài dự đoán của bất kỳ ai trong ê kíp.

Bộ VHTTDL vinh danh kịch bản Mưa đỏ là một trong 18 kịch bản tiêu biểu, xuất sắc nhất nửa thế kỷ qua. Đây là một kết thúc đẹp cho hành trình bắt đầu từ… một đơn đặt hàng lặng lẽ của gia đình liệt sĩ Vũ Kiên Chỉnh – món quà của ký ức trao cho ký ức.

Đánh thức “hạt kim cương” lấp lánh tình yêu nước

Mưa đỏ được đón nhận nồng nhiệt không chỉ vì cốt truyện chạm đến cảm xúc, mà còn bởi nó xuất hiện vào thời điểm ký ức chiến tranh đã đủ lùi để suy ngẫm, nhưng vẫn gần đủ để tim còn nhói lại. Tác phẩm chạm đúng một dây đàn đang rung trong tâm thức dân tộc. Chu Lai nói: “Nếu con người biết yêu thương dân tộc, yêu đất nước và yêu thương nhau, thì sẽ vượt qua mọi sóng gió để gìn giữ bờ cõi. Hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng máu xương của quá khứ – điều không thể phản bội”.

Cảnh trong phim “Mưa đỏ”

Ông tin rằng trong mỗi người Việt đều có một “hạt kim cương” – hạt giống của lòng yêu nước, nằm sâu nhưng sáng lấp lánh, chỉ chờ được đánh thức. Và Mưa đỏ chính là “cú chạm nhẹ nhưng trúng tâm” để đánh thức hạt kim cương ấy.

Đặt bút viết Mưa đỏ, Chu Lai bảo ông không thể nghĩ nó sẽ đi xa đến vậy. Tác phẩm đi từ yêu cầu riêng tư của một gia đình, trở thành kịch bản phim được đánh giá cao; rồi “kẹt” lại nhiều năm vì không hãng phim nào đủ kinh phí; hóa thành tiểu thuyết; trở lại màn ảnh với doanh thu kỷ lục; và cuối cùng được xướng tên trong danh sách 50 tác phẩm văn học – nghệ thuật biểu diễn tiêu biểu suốt nửa thế kỷ.

Nhìn lại, người ta thấy hành trình ấy có vẻ giống số phận của chính những người lính: Lặng lẽ, bền bỉ, không chờ đợi sự ghi nhận, nhưng cuối cùng lại được lịch sử trả về đúng vị trí xứng đáng. Với Chu Lai, tất cả khởi nguồn từ một chữ “nghĩa”. Và cũng chữ “nghĩa” ấy làm nên linh hồn của Mưa đỏ – bản bi ca về tuổi trẻ Việt Nam trong khói lửa.

Mưa đỏ không chỉ là một cuốn tiểu thuyết, một kịch bản sân khấu hay một bộ phim điện ảnh. Nó là nén nhang thắp lên cho những người đã nằm xuống, là lời nhắc về sự hy sinh thầm lặng, là tấm gương soi vào lòng mỗi người để ta hiểu rõ hơn giá trị của hòa bình, của sự sống, của trách nhiệm với đất nước này.

Nửa thế kỷ cầm bút, nhà văn Chu Lai chỉ nói giản dị: “Tôi luôn thấy mang nợ với những người lính đã nằm xuống ở Thành cổ Quảng Trị. Mưa đỏ là cách tôi trả món nợ ấy”. Và món nợ ấy không chỉ trả bằng chữ nghĩa, mà bằng cả những chuyến trở lại Quảng Trị, những đêm ông nằm trong Thành cổ, lắng nghe tiếng gió thổi qua bãi cỏ mà tưởng như là tiếng đồng đội thì thầm trong bóng tối.

Chu Lai gọi Mưa đỏ là món nợ ông trả cho đồng đội. Nhưng với những người trẻ hôm nay – những người chưa từng nghe tiếng bom vỡ trong không khí – Mưa đỏ lại là món quà. Món quà của ký ức, để khi mở ra, ta nghe tiếng gió Thành cổ thổi qua tim mình, để lòng lặng đi, ngậm ngùi hơn, yêu thương nhau hơn và trân trọng giá trị của hòa bình nhiều hơn!

HÀ AN