Mưa trên 300mm, lũ có thể vượt báo động 3: Cảnh báo phải đi trước dòng nước

Mưa lớn đã xảy ra, rủi ro còn ở phía trước

Đêm 14 và sáng 15.9, mưa đã phủ rộng nhiều khu vực. Số liệu từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia cho thấy, trong khoảng từ 19 giờ ngày 14.9 đến 8 giờ ngày 15.9, trạm Tứ Kỳ tại Hải Phòng ghi nhận 201,4mm; Tà Xi Láng tại Lào Cai 170,8mm; Lũng Vân tại Phú Thọ 156,6mm.

Theo bản tin phát lúc 9 giờ, từ ngày 15 đến hết ngày 16.9, phía nam Phú Thọ, Hưng Yên, Ninh Bình và Thanh Hóa được dự báo mưa 100-200mm, cục bộ trên 300mm. Phía nam Lào Cai, Sơn La; phía bắc Phú Thọ; Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh và Nghệ An có thể mưa 80-120mm, có nơi trên 200mm.

Quảng Ninh, Lạng Sơn cùng phía nam Tuyên Quang và Thái Nguyên được dự báo mưa 40-80mm, cục bộ trên 150mm. Cơ quan khí tượng đặc biệt lưu ý khả năng xuất hiện mưa có cường suất trên 100mm trong ba giờ.

Rủi ro thiên tai do mưa lớn, lốc, sét, mưa đá được cảnh báo cấp 2 tại phía nam Phú Thọ, Hưng Yên, Ninh Bình và Thanh Hóa; các khu vực còn lại ở cấp 1.

Ảnh minh họa. Nguồn: Chinhphu.vn

Mưa lớn không dừng ở nguy cơ đường phố ngập. Bản tin lũ quét, sạt lở đất sáng 15.9 nêu bảy địa phương có khu vực cần cảnh giác gồm Sơn La, Phú Thọ, Lào Cai, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh. Trên những sườn dốc, suối nhỏ hoặc nơi nền đất đã ngấm nước, diễn biến nguy hiểm có thể xuất hiện nhanh hơn cảm nhận của người ở hiện trường.

Mực nước nhiều sông cũng đang lên. Lúc 7 giờ ngày 15.9, sông Bôi tại trạm Hưng Thi còn dưới báo động 3 khoảng 0,53m; sông Âm tại Lang Chánh và sông Chu tại Cửa Đạt đã trên báo động 1.

Dự báo trong ngày 15-16.9, đỉnh lũ sông Bôi có thể vượt báo động 3; sông Hoàng Long lên mức báo động 2-3; sông Bưởi cùng thượng lưu sông Mã, sông Chu có thể lên báo động 1-2, có nơi trên báo động 2.

Tất cả các con số trên đều là dự báo hoặc số liệu tại một thời điểm cụ thể. Chúng phải được cập nhật theo các bản tin tiếp theo. Nhưng độ bất định của dự báo không phải lý do để chờ đợi, mà chính là lý do phương án ứng phó phải có khoảng an toàn.

Dự báo phải được dịch thành hành động

Một người dân khó có thể tự quyết định phải làm gì chỉ từ cụm từ mưa 100-200mm. Thông tin hữu ích phải đi thêm một bước: tuyến đường nào có thể bị chia cắt, ngầm tràn nào phải đóng, khu dân cư nào cần chuẩn bị sơ tán, trường học nào điều chỉnh giờ học và công trình nào phải dừng thi công.

Đây là khoảng cách giữa dự báo khí tượng và quản trị rủi ro tại cơ sở. Trung tâm quốc gia có thể đưa ra vùng mưa và cấp độ nguy hiểm, nhưng chính quyền xã, phường mới biết hộ nào ở sát taluy, cụm dân cư nào nằm dưới chân đồi, con đường độc đạo nào thường bị lũ tràn qua.

Nếu dữ liệu quốc gia không được chuyển thành danh sách hành động tại địa bàn, bản tin vẫn còn cách người cần nó một quãng dài.

Mưa dồn hơn 100mm trong ba giờ đặc biệt nguy hiểm vì thời gian phản ứng ngắn. Ở đô thị, hệ thống thoát nước có thể quá tải, hầm chui và đường trũng nhanh chóng mất an toàn. Tại miền núi, nước ở suối nhỏ có thể đổi màu, dâng nhanh; đất đá trên sườn dốc có thể dịch chuyển.

Người dân không nên đi qua khu vực nước chảy xiết, ngầm tràn hoặc điểm đã được rào chắn chỉ vì thấy phương tiện phía trước vẫn vượt qua.

Các địa phương đã được yêu cầu tổ chức canh gác tại ngầm, tràn, tuyến đường ngập sâu và nơi có nguy cơ sạt lở; không cho người, phương tiện qua lại khi không bảo đảm an toàn.

Danh sách hộ dễ tổn thương cũng cần được cập nhật theo từng thôn, bản: người già sống một mình, trẻ nhỏ, người khuyết tật, gia đình không có phương tiện di chuyển. Sơ tán chỉ hiệu quả khi biết rõ ai cần giúp và đưa họ đi bằng cách nào.

Đừng đo hiệu quả bằng số bản tin đã phát

Thông tin thiên tai hiện có nhiều kênh: bản tin khí tượng, tin nhắn, ứng dụng, loa cơ sở và các nhóm cộng đồng. Vấn đề không còn là thiếu nơi phát, mà là nội dung có thống nhất, đủ cụ thể và đến đúng người hay không.

Một cảnh báo dài, đầy thuật ngữ dễ bị lướt qua; một chỉ dẫn nêu rõ địa điểm, thời hạn và việc phải làm sẽ tạo ra phản ứng khác.

Sau mỗi đợt mưa, các địa phương cũng cần công khai điểm ngập, điểm sạt lở và thời gian khắc phục. Nếu một ngầm tràn năm nào cũng bị chia cắt, một sườn đồi nhiều lần xuất hiện vết nứt hay một khu đô thị cứ mưa lớn là ngập, dữ liệu ấy phải trở thành căn cứ đầu tư và tổ chức lại giao thông, không chỉ nằm trong báo cáo tổng kết.

Mưa lớn là yếu tố tự nhiên, thiệt hại còn phụ thuộc vào tốc độ con người nhận diện và rời khỏi vùng nguy hiểm. Trong đợt mưa này, thước đo của cảnh báo không phải có bao nhiêu văn bản được ban hành.

Thước đo là bao nhiêu người nhận được thông tin trước khi nước dâng, bao nhiêu tuyến nguy hiểm được khóa kịp thời và bao nhiêu gia đình được đưa đến nơi an toàn.