Mỹ tấn công đảo chiến lược Qeshm của Iran: Điều gì đang diễn ra tại eo biển Hormuz?

Khói bốc lên sau cuộc không kích tại Tehran, Iran. Ảnh: THX/TTXVN

Một loạt vụ nổ đã làm rung chuyển đảo Qeshm của Iran vào đêm 2/11, trong khi cũng xuất hiện thông tin về những tiếng nổ tại thành phố cảng Bandar Lengeh gần đó. Vài giờ sau, truyền thông Mỹ đưa tin lực lượng nước này đã tiến hành các cuộc tấn công quân sự nhằm vào các mục tiêu trên đảo Qeshm. Theo các quan chức Mỹ, trước đó lực lượng Iran đã phóng tên lửa nhằm vào một máy bay Mỹ, khiến các tiêm kích Mỹ đáp trả bằng cách tấn công một bệ phóng tên lửa đất đối không của Iran.

Washington mô tả chiến dịch này có quy mô hạn chế và mang tính phòng vệ, nhằm bảo vệ lực lượng Mỹ. Tuy nhiên, cuộc tấn công vào đảo Qeshm không phải là chiến dịch đầu tiên thuộc loại này trong những tuần gần đây. Theo báo The Wall Street Journal, Mỹ cũng đã tiến hành các cuộc tấn công hạn chế, không được công bố, nhằm vào những mục tiêu bên trong lãnh thổ Iran trong những tuần qua. Các quan chức Mỹ cho biết những chiến dịch này nhằm làm suy giảm khả năng của Iran trong việc đe dọa hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz.

Một báo cáo của hãng tin AP, dựa trên hình ảnh vệ tinh và các cuộc phỏng vấn quan chức trong khu vực, cho thấy hơn 115 cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái (UAV) của Iran hoặc các nhóm liên kết với Iran đã gây hư hại hoặc phá hủy cơ sở hạ tầng và trang thiết bị quân sự tại 26 căn cứ và địa điểm quân sự của Mỹ trên khắp khu vực. Theo AP, các hệ thống radar và cảnh báo sớm của Mỹ nằm trong số những mục tiêu đầu tiên bị tấn công, tiếp đó là nhà chứa máy bay, thiết bị thông tin liên lạc và kho quân sự. Hai quan chức khu vực cũng cho biết Mỹ đã rút một phần trang thiết bị khỏi Vịnh Ba Tư.

Theo hãng thông tấn WANA của Iran ngày 3/11, những số liệu này cho thấy một bức tranh khác về cán cân quân sự trong khu vực. Mỹ vẫn duy trì ưu thế trên không và năng lực tấn công tầm xa, nhưng các căn cứ, hệ thống radar và cơ sở hạ tầng hậu cần của nước này trong khu vực không hoàn toàn miễn nhiễm trước các cuộc tấn công của Iran. Vì vậy, đối với Washington, việc nhắm mục tiêu vào năng lực tên lửa của Iran quanh eo biển Hormuz không đơn thuần nhằm bảo vệ hoạt động vận tải thương mại, mà còn để bảo vệ chính cơ sở hạ tầng quân sự của Mỹ trong khu vực.

Cùng ngày, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thông báo đã sử dụng năng lực tác chiến điện tử để giành quyền kiểm soát hai UAV trinh sát MQM-170 của Mỹ ở phía Nam đảo Qeshm và bắn hạ một UAV MQ-9 ở phía Đông eo biển Hormuz. Tổng hợp những diễn biến này cho thấy cuộc cạnh tranh quân sự quanh đảo Qeshm không chỉ giới hạn ở các cuộc không kích. Hoạt động trinh sát, kiểm soát môi trường tác chiến và ngăn chặn phương tiện của đối phương cơ động cũng là những yếu tố không thể tách rời của cuộc đối đầu.

Nhưng tại sao lại là Qeshm? Hòn đảo này nằm gần một trong những vị trí có ý nghĩa chiến lược nhạy cảm nhất tại eo biển Hormuz. Việc kiểm soát các hoạt động quân sự trong khu vực có ý nghĩa quan trọng đối với cả hai bên. Mỹ muốn bảo đảm an toàn cho tàu thuyền và quyền tự do hoạt động của lực lượng nước này, trong khi Iran không muốn sự hiện diện quân sự của Mỹ đồng nghĩa với việc Washington có thể tiếp cận tuyến đường thủy có an ninh gắn trực tiếp với vị trí địa lý của Iran mà không bị hạn chế hay phải trả giá.

Cuộc tấn công vào đảo Qeshm cần được xem xét không chỉ như một hành động đáp trả vụ phóng tên lửa. Bằng cách tấn công các hệ thống tên lửa và những vị trí quân sự khác quanh eo biển Hormuz, Mỹ đang tìm cách làm suy yếu khả năng của Iran trong việc hạn chế hoạt động quân sự và hàng hải của Washington. Nói một cách đơn giản, Washington muốn hoạt động trong khu vực với mức độ rủi ro thấp nhất có thể từ năng lực phòng thủ của Iran.

Cách lý giải này phù hợp với đánh giá của một số nhà phân tích về các chiến dịch quân sự của Mỹ. Jason Brodsky, Giám đốc chính sách của tổ chức United Against Nuclear Iran, nói với Đài châu Âu Tự do rằng mục tiêu của các cuộc tấn công của Mỹ là làm suy yếu khả năng đe dọa eo biển Hormuz của Iran. Gregory Brew, nhà phân tích cấp cao tại Eurasia Group, cũng cho rằng bằng cách tấn công các vị trí ven biển của Iran, Washington trên thực tế đang cạnh tranh quyền kiểm soát tuyến đường thủy này, thay vì chỉ tìm cách ngăn chặn những mối đe dọa tiềm tàng.

Sự khác biệt này có ý nghĩa quan trọng. Đánh chặn một tên lửa hoặc UAV là hành động ứng phó với một mối đe dọa cụ thể. Tuy nhiên, tấn công các vị trí quân sự bên trong lãnh thổ Iran lại là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm thay đổi điều kiện tác chiến trong khu vực. Nếu những cuộc tấn công như vậy tiếp diễn mà không vấp phải phản ứng hiệu quả từ Iran, Mỹ có thể từng bước thiết lập mức độ tự do hoạt động quân sự lớn hơn trong khu vực. Trong hoàn cảnh đó, ngay cả khi không chiếm đóng hòn đảo hoặc triển khai lực lượng bộ binh, Washington vẫn có thể gia tăng sức ép đối với khả năng tác động của Iran lên các hoạt động quân sự của Mỹ quanh eo biển Hormuz.

Trong bài đăng trên tài khoản mạng xã hội X ngày 3/11/2026, Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết: “Chỉ trong 9 ngày, từ ngày 25/10 đến nay, đã có 11 tàu chở dầu bốc cháy tại eo biển Hormuz". Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Tuy nhiên, chính sách này không phải không có rủi ro đối với Washington. Mỹ có thể tấn công một bệ phóng tên lửa hoặc vị trí quân sự từ xa, nhưng không thể bảo đảm rằng Iran sẽ kiềm chế không đáp trả. Phản ứng của Tehran cũng có thể vượt ra ngoài một hành động trả đũa đơn lẻ, hạn chế và nhắm vào trang thiết bị, tàu thuyền hoặc các tuyến hoạt động quân sự của Mỹ trong khu vực.

Trong khi đó, việc tiếp tục các cuộc đàm phán lại mang một ý nghĩa khác. Cùng ngày xảy ra cuộc tấn công vào đảo Qeshm, Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cập đến khả năng đạt được thỏa thuận với Iran, trong khi Phó Tổng thống JD Vance cũng bày tỏ lạc quan về tiến triển đàm phán. Tuy nhiên, việc đàm phán diễn ra song song với các cuộc tấn công quân sự hạn chế liên tiếp của Mỹ đặt ra một câu hỏi căn bản đối với Tehran: Washington đang tìm kiếm một thỏa thuận về các cơ chế an ninh trong tương lai tại eo biển Hormuz, hay muốn sử dụng các chiến dịch quân sự trước để đơn phương áp đặt một số yếu tố của những cơ chế đó?

Câu hỏi này phản ánh bất đồng cốt lõi giữa hai bên về eo biển Hormuz. Iran khẳng định việc mở lại tuyến đường thủy này phải đi kèm với chấm dứt phong tỏa hải quân, dỡ bỏ các biện pháp hạn chế kinh tế và ngừng các hành động thù địch trên mọi mặt trận. Trong khi đó, Mỹ muốn hạn chế năng lực quân sự và hạt nhân của Iran, đồng thời bảo đảm an ninh cho hoạt động vận tải hàng hải. Vì vậy, vấn đề không chỉ đơn thuần là mở lại tuyến vận tải biển, mà còn là bên nào sẽ quyết định các cơ chế an ninh chi phối tuyến đường thủy này sau khi đạt được thỏa thuận và những hạn chế nào sẽ được áp dụng đối với hoạt động quân sự của cả hai bên.

Cuộc tấn công vào đảo Qeshm cũng làm rõ một vấn đề khác: Washington muốn duy trì sự phân biệt giữa các chiến dịch quân sự hạn chế và việc quay trở lại một cuộc chiến tranh toàn diện. Việc không công bố những cuộc tấn công trước đó và mô tả chiến dịch mới nhất là hành động phòng vệ cho phép chính quyền Tổng thống Trump duy trì sức ép quân sự mà không phải chính thức tuyên bố bắt đầu một vòng chiến tranh mới. Cách tiếp cận này có thể giúp giảm chi phí chính trị trong ngắn hạn, nhưng lại khiến các cuộc đàm phán trở nên phức tạp hơn, bởi mỗi cuộc tấn công mới đều làm Tehran khó tin tưởng hơn rằng Washington sẽ tuân thủ bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào.

Câu hỏi trọng tâm hiện nay là liệu Mỹ có thể hoạt động tự do hơn quanh eo biển Hormuz sau những cuộc tấn công này hay không và liệu Iran có chấp nhận một cơ chế như vậy hay không. Nếu hai bên tiếp tục duy trì những lập trường khác biệt về vấn đề này, ngay cả một thỏa thuận liên quan đến các biện pháp trừng phạt hoặc chương trình hạt nhân của Iran cũng có thể không giải quyết được bất đồng căn bản giữa họ về an ninh tại eo biển Hormuz.