Mỹ thực sự được gì ở Greenland sau thỏa thuận "kiểm soát vĩnh viễn" của ông Trump?

Các tòa nhà chung cư hiện lên giữa khung cảnh tuyết phủ ở Nuuk, Greenland, ngày 25/1. Ảnh: Getty.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington đã đạt thỏa thuận với Đan Mạch, theo đó Mỹ sẽ có “quyền kiểm soát vĩnh viễn” đối với an ninh Greenland, cùng “tất cả các nhu cầu khác” của vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch.

Tuyên bố được đưa ra hơn một năm sau khi ông Trump đe dọa giành quyền kiểm soát Greenland, động thái từng gây chấn động quan hệ giữa Washington và Copenhagen cũng như làm gia tăng căng thẳng trong NATO.

Theo phía Đan Mạch, thỏa thuận dự kiến được ký trong tuần tới, bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York. Copenhagen đồng thời nhấn mạnh rằng chủ quyền đối với Greenland vẫn được giữ nguyên và thỏa thuận sẽ còn phải được quốc hội Đan Mạch và Greenland phê chuẩn.

Dưới đây là những gì đã được biết về thỏa thuận và những tác động có thể xảy ra với Mỹ và Greenland.

Thỏa thuận có những điều khoản gì?

Văn bản chính thức của thỏa thuận vẫn chưa được công bố. Tuy nhiên, theo ông Trump, thỏa thuận trao cho Mỹ quyền kiểm soát vĩnh viễn đối với an ninh Greenland cũng như “tất cả các nhu cầu khác” của hòn đảo, mà không khiến Washington phải trả chi phí.

Ông Trump cho biết thỏa thuận sẽ ngăn các đối thủ của Mỹ thiết lập hiện diện quân sự hoặc thực hiện những “khoản đầu tư nhạy cảm” tại Greenland nếu chưa được Washington phê duyệt.

Một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ được BBC dẫn lời cho biết các quốc gia không thuộc NATO sẽ không được phép xây dựng căn cứ tại Greenland và bị cấm thực hiện những khoản đầu tư có thể đe dọa Mỹ.

Theo quan chức này, điều đó đồng nghĩa Trung Quốc và Nga sẽ không thể xây dựng căn cứ hoặc đưa quân tới Greenland, đồng thời bị ngăn đầu tư vào “các lĩnh vực nhạy cảm” trên hòn đảo.

Tuy nhiên, Mikkel Olesen, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch, nhận định rằng đây khó có thể được xem là một nhượng bộ lớn, bởi “người Đan Mạch và Greenland chưa bao giờ mong muốn Nga hoặc Trung Quốc đặt căn cứ tại Greenland”.

Dù vậy, vẫn chưa rõ trong tương lai Mỹ có thể coi những quốc gia nào khác là “đối thủ”, từ đó áp dụng các hạn chế tương tự đối với họ.

Ông Trump gọi thỏa thuận này là một “Thỏa thuận ‘Vô hạn’”, hàm ý nó không có thời hạn kết thúc.

Quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ cũng cho biết thỏa thuận trao cho Washington quyền xây dựng thêm các cơ sở quân sự trên đảo mà không cần Greenland hoặc Đan Mạch phê duyệt. Theo quan chức này, thỏa thuận vẫn có hiệu lực ngay cả khi Greenland trở thành một quốc gia độc lập trong tương lai.

Các mỏ khoáng sản ở Greenland. Ảnh: AJ.

Thỏa thuận không đề cập cụ thể đến khả năng Mỹ được quyền khai thác khoáng sản tại Greenland. Hòn đảo này sở hữu trữ lượng lớn đất hiếm và nhiều loại khoáng sản như kẽm, sắt, uranium và graphite, những nguồn tài nguyên có khả năng thu hút sự quan tâm của ông Trump.

Các khoáng sản này đang được săn lùng trên toàn cầu và được sử dụng để sản xuất hàng trăm loại sản phẩm công nghệ, từ điện thoại thông minh đến máy bay chiến đấu.

Tuy nhiên, một số nhà quan sát cho rằng đây có thể là điều ông Trump muốn ám chỉ khi đề cập đến “các khoản đầu tư nhạy cảm”.

Tổng thống Mỹ từ lâu đã tìm cách mở rộng khả năng tiếp cận nguồn đất hiếm trên toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh Trung Quốc đang giữ vị thế hàng đầu trong các ngành công nghệ, AI và năng lượng tái tạo, đồng thời sở hữu khoảng 60% trữ lượng đất hiếm đã được biết đến trên thế giới và đang hạn chế xuất khẩu các khoáng sản này.

Greenland và Đan Mạch nói gì?

Greenland và Đan Mạch xác nhận thỏa thuận vào ngày 18/9, nhưng cả hai bên đều không công bố các điều khoản cụ thể. Hai bên cho biết những nội dung liên quan sẽ được công bố trong tuần tới.

Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen nói thỏa thuận “công nhận lợi ích của Greenland” và “mang lại lợi ích cho tất cả chúng ta”.

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen gọi thỏa thuận là “điều tuyệt vời đối với NATO và châu Âu”, đồng thời cho rằng nó sẽ “tăng cường an ninh chung của chúng ta tại Bắc Cực và khu vực Bắc Đại Tây Dương”.

Tuy nhiên, ông Olesen nhấn mạnh rằng nhiều chi tiết của thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng. Theo ông, những thông tin hiện có cần được tiếp nhận một cách thận trọng vì phần lớn nội dung cho đến nay đều xuất phát từ phía Mỹ.

Đan Mạch và Greenland cũng khẳng định thỏa thuận không làm thay đổi chủ quyền đối với Greenland. Thủ tướng Frederiksen nói thỏa thuận “công nhận chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch, cũng như quyền tự quyết của người dân Greenland”.

Thỏa thuận có trao Greenland cho Mỹ không?

Không. Thỏa thuận này không đáp ứng mục tiêu mà ông Trump từng công khai theo đuổi là “sở hữu” Greenland.

Thủ tướng Frederiksen khẳng định thỏa thuận công nhận chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch, đồng thời tôn trọng quyền tự quyết của người dân Greenland.

Ông Olesen cho rằng thỏa thuận có thể mang lại tác động tích cực cho Greenland và Đan Mạch nếu nó giúp “chấm dứt cuộc khủng hoảng” bắt nguồn từ việc ông Trump nhất quyết muốn giành Greenland mà không phải đánh đổi chủ quyền.

Những lời đe dọa trước đây của ông Trump về việc giành quyền kiểm soát Greenland đã vấp phải sự phản đối mạnh mẽ trên hòn đảo có khoảng 56.000 dân.

Một cuộc thăm dò được tiến hành vào tháng 1/2025 cho thấy 85% người Greenland phản đối việc trở thành một phần của Mỹ.

Đan Mạch và Greenland hiện vẫn khẳng định Washington phải tôn trọng chủ quyền của Vương quốc Đan Mạch và chấp nhận rằng Greenland không phải là thứ để bán.

Các căn cứ quân sự ở vùng cực. Ảnh: AJ.

Mỹ đã có sẵn những quyền quân sự nào tại Greenland?

Khá nhiều. Theo một hiệp ước được ký năm 1951, Mỹ đã có quyền rộng rãi đối với hoạt động bay qua và bố trí lực lượng tại Greenland.

Ngoài quyền xây dựng căn cứ và duy trì nhân sự, hiệp ước còn cho phép Mỹ “kiểm soát hoạt động hạ cánh, cất cánh, neo đậu, cập bến, di chuyển và vận hành tàu, máy bay cũng như các phương tiện hoạt động trên mặt nước”.

Hiện Mỹ đang vận hành một căn cứ của Lực lượng Vũ trụ Mỹ tại khu vực hẻo lánh ở phía tây bắc Greenland, mang tên Pituffik Space Base. Căn cứ này có hơn 100 nhân sự đồn trú.

Washington cũng đã có quyền gần như toàn diện về bay qua và bố trí lực lượng tại Greenland theo thỏa thuận năm 1951.

Điều gì sẽ thay đổi sau thỏa thuận mới?

Điều này phần lớn vẫn chưa thể xác định. Ông Trump nói Mỹ sẽ “ngay lập tức” bắt đầu xây dựng một sự hiện diện quân sự quy mô lớn tại Greenland. Tuy nhiên, Mỹ vốn đã có quyền xây dựng căn cứ và đưa nhân sự tới hòn đảo theo hiệp ước năm 1951.

Imran Bayoumi, một cựu quan chức Lầu Năm Góc, nói với Reuters rằng việc Mỹ có thể đơn phương xây dựng các căn cứ mới sẽ là một thay đổi đáng kể. Tuy nhiên, ông cho rằng Washington dường như có thể đạt được nhiều mục tiêu trong số này thông qua ngoại giao và đối thoại mà không cần gây căng thẳng cho quan hệ rộng lớn hơn giữa Mỹ và NATO.

Ông Trump cũng nói Mỹ sẽ hỗ trợ người dân Greenland trong “phát triển và xây dựng” hòn đảo, nhưng không đưa ra thêm chi tiết.

Richard Weitz, chuyên gia tại Trường Cao đẳng Quốc phòng NATO, nói với Al Jazeera rằng thỏa thuận có thể “giải tỏa một trong những nguồn gây căng thẳng nội bộ nghiêm trọng nhất” trong NATO.

Theo ông Weitz, xét về vấn đề Greenland, ông Trump đã “lùi bước và chấp nhận ít hơn” so với mục tiêu ban đầu, nhưng vẫn “đạt được gần như mọi thứ ông muốn, ngoại trừ việc sáp nhập Greenland một cách chính thức”.

Điểm đáng chú ý là phạm vi thực tế của thỏa thuận vẫn chưa được công bố đầy đủ. Đan Mạch và Greenland khẳng định chủ quyền không bị chuyển giao, trong khi phía Mỹ nhấn mạnh quyền kiểm soát lâu dài đối với an ninh và khả năng mở rộng hiện diện quân sự. Vì vậy, tác động thực tế của thỏa thuận sẽ phụ thuộc đáng kể vào văn bản cuối cùng và các thủ tục phê chuẩn tại Đan Mạch và Greenland.