Mỹ - Trung đạt được gì sau cuộc gặp thượng đỉnh?

Tổng thống Mỹ Donald Trump chào đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát biểu trong bữa tiệc chiêu đãi cấp nhà nước tại Phòng Đông của Nhà Trắng vào ngày 24 /9 tại Washington, DC. Ảnh: Getty.

Cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Washington đã khép lại với hàng loạt tín hiệu hòa dịu, từ thương mại, trí tuệ nhân tạo đến các vấn đề an ninh quốc tế. Nhưng đằng sau nghi thức ngoại giao cấp cao, câu hỏi lớn vẫn còn nguyên: Mỹ và Trung Quốc có thể biến khoảng lặng hiện nay thành một giai đoạn ổn định lâu dài hay không?

Ông Tập thăm Mỹ từ ngày 23 đến 25/9. Đây là chuyến thăm cấp nhà nước thứ hai của nhà lãnh đạo Trung Quốc tới Mỹ và là lần đầu tiên một Chủ tịch Trung Quốc trở lại Nhà Trắng sau hơn một thập kỷ. Nhà Trắng gọi đây là chuyến thăm “lịch sử”.

Tuy nhiên, những kết quả được công bố cho thấy Washington và Bắc Kinh chủ yếu tạo thêm không gian để tiếp tục thương lượng, thay vì giải quyết các bất đồng cốt lõi.

Hai tháng để kiểm chứng thỏa thuận

Kết quả có tác động trực tiếp nhất tới thị trường là việc Mỹ và Trung Quốc kéo dài thỏa thuận đình chiến thương mại thêm hai tháng.

Thỏa thuận hiện được gia hạn tới ngày 10/1/2027. Bộ Thương mại Trung Quốc cho rằng khoảng thời gian này tạo môi trường chính sách tương đối ổn định và có thể dự đoán cho doanh nghiệp hai nước, đồng thời giúp hai bên đánh giá việc thực hiện những cam kết hiện có trước khi tiến xa hơn.

Hai bên cũng thống nhất giảm thuế có đi có lại đối với khoảng 30 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ mỗi nước. Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, khoảng 90% số hàng hóa nằm trong danh mục dự kiến được đưa về mức thuế tối huệ quốc sau khi hai bên hoàn tất thủ tục pháp lý trong nước.

Danh mục phía Mỹ gồm nhiều mặt hàng nông nghiệp, thủy sản, gỗ, mỹ phẩm và thiết bị y tế. Hàng nhập khẩu từ Trung Quốc được hưởng cơ chế tương ứng gồm một số sản phẩm tiêu dùng như thiết bị gia dụng nhỏ, đồ chơi và ghế an toàn trẻ em.

Một chi tiết khác được Washington nhấn mạnh là Trung Quốc sẽ nhập ít nhất 10 triệu tấn than của Mỹ trong năm 2027 và tiếp tục mức tối thiểu này vào năm 2028. Phía Trung Quốc xác nhận than Mỹ nằm trong khuôn khổ giảm thuế, song thông cáo của Bắc Kinh không đưa ra cam kết số lượng cụ thể.

Khoảng cách trong cách công bố cho thấy một đặc điểm của thượng đỉnh lần này: hai bên có thể đồng thuận về hướng đi, nhưng vẫn thận trọng trong cách diễn giải mức độ cam kết.

Peter Alexander, Giám đốc điều hành Z-ben Advisors tại Thượng Hải, cho rằng việc Washington và Bắc Kinh đưa ra các tuyên bố riêng thay vì một tuyên bố chung cho thấy cuộc cạnh tranh nhằm xác lập vị thế trong quan hệ song phương vẫn diễn ra.

AI trở thành một “đường dây nóng” mới

Một kết quả khác có thể tác động lâu dài là việc Mỹ và Trung Quốc thống nhất thiết lập cơ chế đối thoại về trí tuệ nhân tạo.

Theo thông cáo chính thức của Trung Quốc, hai nước sẽ thành lập Đối thoại AI Mỹ, Trung để trao đổi quan điểm về lợi ích và rủi ro của công nghệ này. Phiên trao đổi tiếp theo dự kiến diễn ra trong tháng 11/2026. Hai bên cũng lập một kênh liên lạc song phương dành riêng cho các sự cố liên quan tới AI.

Đây là điểm đáng chú ý bởi cạnh tranh AI giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới ngày càng gắn chặt với chip tiên tiến, trung tâm dữ liệu, năng lượng, an ninh mạng và quốc phòng.

Tuy nhiên, ngay cả tên gọi của cơ chế mới cũng phản ánh khác biệt. Nhà Trắng sử dụng thuật ngữ “Super Intelligence”, tạm dịch là siêu trí tuệ, trong khi thông cáo chính thức của Trung Quốc tiếp tục gọi là AI.

Ông Tập Cận Bình nói Trung Quốc và Mỹ có cạnh tranh trong AI nhưng vẫn có nhiều lý do để hợp tác. Theo ông, hai bên có thể trao đổi về rủi ro, lợi ích của AI, ngăn chặn việc lạm dụng công nghệ và duy trì sự kiểm soát của con người đối với hệ thống AI.

Điều hai bên đạt được vì vậy chưa phải một khuôn khổ quản trị AI chung. Giá trị trước mắt nằm ở việc tạo ra kênh liên lạc để một sự cố công nghệ không nhanh chóng biến thành khủng hoảng chính trị hoặc an ninh.

Những vấn đề lớn vẫn nằm ngoài thỏa thuận

Thượng đỉnh cũng cho thấy giới hạn của giai đoạn hòa dịu hiện nay. Hai bên chưa công bố một thỏa thuận mang tính nền tảng về đất hiếm, kiểm soát xuất khẩu công nghệ tiên tiến hay Đài Loan. Nhà Trắng cho biết Mỹ và Trung Quốc tiếp tục xử lý những lo ngại liên quan đến nguồn cung đất hiếm và khoáng sản quan trọng, với mục tiêu đưa lượng hàng trở lại mức phù hợp.

Đất hiếm hiện là một trong những điểm then chốt trong quan hệ kinh tế Mỹ, Trung. Trung Quốc chiếm hơn 90% công suất tinh chế đất hiếm toàn cầu, theo số liệu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế được Washington Post dẫn lại. Đây là nhóm nguyên liệu quan trọng với điện tử, năng lượng sạch và công nghiệp quốc phòng.

Đài Loan cũng được hai nhà lãnh đạo thảo luận, nhưng không xuất hiện trong danh sách tám kết quả mà phía Trung Quốc công bố sau chuyến thăm. Trước thượng đỉnh, Reuters đưa tin ông Tập dự kiến tiếp tục thúc giục Washington hạn chế bán vũ khí cho Đài Loan.

Điều đó cho thấy các vấn đề nhạy cảm nhất vẫn chưa được tháo gỡ bằng một thỏa thuận mới.

Scott Kennedy, chuyên gia về kinh tế Trung Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, từng nhận định trước hội nghị rằng cả Washington và Bắc Kinh đều có lợi ích trong việc giữ quan hệ ở trạng thái tương đối ổn định, nhưng khoảng cách giữa những mục tiêu hạn chế của hội nghị và các thách thức thực tế vẫn rất lớn.

Từ nghi thức ngoại giao đến bài kiểm tra thực thi

Mỹ và Trung Quốc vẫn tìm được một số điểm chung ngoài kinh tế. Hai nhà lãnh đạo dự kiến tham dự hội nghị APEC tại Thâm Quyến vào tháng 11 và hội nghị G20 tại Miami vào tháng 12. Điều đó tạo thêm ít nhất hai cơ hội để ông Trump và ông Tập trực tiếp đánh giá việc thực hiện các cam kết vừa đạt được.

Hai bên cũng thống nhất Iran không được phát triển vũ khí hạt nhân và không quốc gia hay tổ chức nào được phép áp đặt phí đối với các tuyến đường thủy quốc tế.

Cả Washington và Bắc Kinh đồng thời nhắc lại việc Mỹ và Trung Quốc từng là đồng minh trong Thế chiến II và cùng chiến đấu chống phe Trục. Việc cùng nhắc tới một ký ức lịch sử trong hai thông cáo cho thấy hai bên đang tìm kiếm một nền tảng biểu tượng để củng cố thông điệp hợp tác. Nhưng nghi thức ngoại giao không thể thay thế việc thực thi.

Bài kiểm tra đầu tiên sẽ là việc giảm thuế đối với khoảng 30 tỷ USD hàng hóa của mỗi bên, nhập khẩu than Mỹ, duy trì dòng chảy đất hiếm và vận hành các Hội đồng Thương mại, Hội đồng Đầu tư. Tiếp đó là cuộc đối thoại AI dự kiến trong tháng 11.

Nếu các cơ chế này tạo ra kết quả đo đếm được, khoảng thời gian đình chiến hai tháng có thể trở thành nền tảng cho một giai đoạn ổn định dài hơn. Ngược lại, những bất đồng về công nghệ, khoáng sản quan trọng, Đài Loan và cạnh tranh chiến lược vẫn có khả năng đưa quan hệ hai nước trở lại trạng thái căng thẳng.

Việt Nam cần theo dõi điều gì?

Đối với Việt Nam, diễn biến Mỹ, Trung không chỉ là câu chuyện ngoại giao giữa hai cường quốc.

Mức độ ổn định của quan hệ thương mại Mỹ, Trung có thể tác động tới chuỗi cung ứng điện tử, dòng vốn đầu tư, nhu cầu nguyên liệu, logistics và chiến lược bố trí nhà máy tại châu Á. Việc hai bên tiếp tục thương lượng về đất hiếm cũng đáng theo dõi khi khoáng sản quan trọng ngày càng gắn với sản xuất chip, thiết bị điện tử, xe điện và năng lượng tái tạo.

Ở lĩnh vực công nghệ, việc Washington và Bắc Kinh lần đầu thiết lập một kênh liên lạc chuyên biệt cho sự cố AI cho thấy quản trị rủi ro AI đang chuyển dần từ thảo luận học thuật sang một vấn đề trong quan hệ giữa các quốc gia.

Với doanh nghiệp công nghệ Việt Nam, giai đoạn hiện nay chưa đồng nghĩa các hạn chế công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc được nới lỏng. Doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng chip, trung tâm dữ liệu, AI và thiết bị điện tử vẫn cần theo dõi chính sách kiểm soát xuất khẩu, nguồn cung khoáng sản quan trọng và tiêu chuẩn quản trị AI của cả hai thị trường.

Thượng đỉnh Washington vì thế có thể được nhìn nhận như một cơ chế kéo dài thời gian cho đàm phán hơn là một thỏa thuận giải quyết cạnh tranh Mỹ, Trung. Hai tháng tới, trước khi thỏa thuận đình chiến thương mại hết hạn ngày 10/1/2027, sẽ cho thấy liệu những cái bắt tay ở Washington có chuyển thành các kết quả cụ thể hay không.